Het binnenveld is het gebied tussen pakweg Veenendaal, Ede, Achterberg, Bennekom en Wageningen. Vroeger hoorde Doesburg ten noorden van Ede er ook bij. In het Binnenveld waren de waterproblemen eeuwenlang bijna onoplosbaar, en daarom zijn er heel wat kaarten van gemaakt. Maar op welke staat nou (ongeveer) het hele Binnenveld? En dan niet als deel van de Gelderse Vallei? En niet alleen de polders? Een overzicht

1550: The Binnenveld

kaart uit 1550
GA 6131-0024

Klik op de afbeelding voor een grotere versie (dat kan met alle plaatjes op dit blog) of klik op de link onder de afbeelding naar het Gelders Archief.

Dit is de oudste kaart die ik (voorlopig) ben tegengekomen. Helemaal links staat Amersfoort, en het huisje daar rechts tegenaan is de Kapel bovenop de Emminkhuizerberg. De maker had in elk geval goed door dat het Binnenveld een vallei was, alleen had hij niet zo goed door dat ten noorden van Amersfoort geen heuvels lagen. Als we Amersfoort wegdenken en de kapel op de Emminkhuizerberg als grens zien, dan is dit toch wel echt een kaart van het Binnenveld. Het noorden is links, rechts stroomt de Rijn. Bij de Rijn twee machtige kerken van Wageningen en Rhenen. Langs de Veluwe van links naar rechts Barneveld, Scherpenzeel, Lunteren, Eede, Maenhem, nog een kerk, dan Bennekom. Tussen Bennekom en Eede is de maker aan het krassen en knoeien geweest en er klopt nog steeds niet veel van. In Utrecht tekent hij de plaatsen die aan de andere kant van de Utrechtse Heuvelrug liggen zoals Maarsbergen, Amerongen en Elst. Hij zet daar ook Achterberg en Ginckel tussen, en dat klopt dan weer niet. Het veen tekent hij bruin. Ik vind het een prachtige kaart, maar je kunt er niet op fietsen.

De kaart zal zijn gemaakt vanwege de op handen zijnde vervening. De maker tekent de Davidsgrift naar Veenendaal en de sloten van de vervening. Maar die sloten waren er nog niet in 1550; het is meer iets van: ‘Kijk zo gaan we het doen. Ongeveer’.

1651: The Binnenveld by Nicolaes van Geelkercken (1)

Kaart uit 1628 van Van Geelkercken van De Gelderse Vallei
GA 1536-1

This is a beautiful map of the Binnenveld, the valley between the Veluwe and the Ridge of Utrecht in the middle of The Netherlands.

The map is made by Nicolaes van Geelkercken in 1655 on paper and is rather small: 32 * 40 cm. He made it because of major water problems in the valley caused by the digging of peat in Utrecht. At the bottom he draws the polders of Wageningen and the villages on the eastern slope in Gelderland. At the top he draws the peat area of Veenendaal in Utrecht. On the right he draws some ‘illegal’ water streams that flow without caring the formally designed neat water courses.

The north is right. At the bottom you can see the hills of the Veluwe in Gelderland and at the top the Ridge of Utrecht. The border between the provinces Gelderland and Utrecht is the stream central in the Binnenveld, here drawn close to the Ridge of Utrecht because there was nothing of interest between the Ridge and the stream.

Deze kaart is anderhalve meter lang en Nicolaes van Geelkercken heeft er 30 jaar aan gewerkt. Ook hier zie je het Binnenveld tot en met Amersfoort. De Rijn ligt links, Amersfoort ligt rechtsonder in de hoek. Veenendaal met zijn zwaluwstaart is opvallend. Links onderaan zie je de polders van Wageningen en Bennekom. De kaart gaat over waterproblemen in het Binnenveld. Nicolaes heeft gebied dat overstroomt als de Grebbedijk doorbreekt, groen ingekleurd. Hij geeft in deze kaart allerlei oplossingen, en na zijn dood zijn veel van zijn ideeen uitgevoerd.

1655: The Binnenveld by Nicolaes van Geelkercken revisited

Het Binnenveld in 1655
GA 0306 252 0001

Maar Van Geelkercken moest al snel een nieuwe kaart maken: Utrecht legde de Slaperdijk aan, zie de bruine lijn rechtsboven tussen de Utrechtse Heuvelrug, de Emminkhuizerberg en Renswoude. Deze kaart kun je als een aanvulling op de vorige beschouwen. Links de Rijn, rechts Scherpenzeel. Het is een klein kaartje dat de gevolgen laat zien van de Slaperdijk op het Binennveld. Die waren desastreus.

It took the two Provinces about 100 years until these water problems in the Binnenveld eventually got solved in 1714.

1855: Flood map

De Gelderse Vallei in 1855
GA 1964: 324

Deze kaart is gemaakt na de grote overstroming van 1855. Links de Rijn, rechts de Zuiderzee. Niet echt Binnenveld dus; ik ga snel door.

1855: Drainage map

Het Binnenveld in 1850
GA 1960-221

Dit is echt een kaart van het Binnenveld. Rechts de Rijn, links de Emminkhuizerberg. Op deze kaarten zijn alle waterlopen ingetekend die uiteindelijk afwateren door de heulen bij de Rode Haan ten westen van Veenendaal.

Het boek dat mij aangezet heeft tot deze rare hobby: De Gelderse Vallei

Location of the maps in The Netherlands:

Map of The Netherlands
AHN

Mijn boek ‘Water in het Binnenveld’ gaat over de watergeschiedenis van het Binnenveld en staat vol kaarten en foto’s die het verhaal verduidelijken. Inclusief een wandelroute, fietsroute en wensroute.