529-0026Op zoek naar de geschiedenis van De Born, een Wageningse monumentale boerderij die misschien gesloopt gaat worden (dan keten ik mezelf aan het hek) omdat er een overbodige rondweg doorheen moet (?), stuit ik op twee kaarten. Vandaag deze polderkaart uit 1753 (bron Gelders Archief), morgen de volgende.

Het lezen van oude kaarten is niet eenvoudig. De eerste stap is uitpuzzelen waar het noorden is: rechts is een windhoos ingetekend, en daarin staat een pijl naar linksboven. Duidelijk.

De kaart geeft een typisch Nederlands polderlandschap weer: rechte wegen, blokpatroon landerijen. Waar is dit? Eerst de horizontale wegen (die dus NZ lopen) van onder naar boven: Dijkgraaf, Bornsesteeg, Laage Steeg, Buurtseweg. Elke Wageninger weet waar we nu zitten. De Lage Steeg is nu de Mansholtlaan, de grote weg van de A12 naar Wageningen, verderop heet de parallelweg Langesteeg, een verbastering blijkbaar. Linksboven de windroos staat Leeuwenbrink, dat punt bij restaurant Het Gesprek heet nog steeds Leeuwen; daar is ook de Leeuwenborg van de WUR. Daarvandaan loopt de Buurtseweg (nu Grintweg) naar de Brink van De Peppeld bij De Oude Tol en vandaar als tussenstraatje over de grens tussen Renkum en Wageningen. Links op de kaart de tuin van Nergena, rechts daarvan ligt De Born aan de Kielekampersteeg. Het erf daar schuin tegenover is er ook nog. Daar weer schuin boven, aan de Laage Steeg, is nog een boerderij getekend die nu pal aan de Mansholtlaan ligt

Hetzelfde gebied in 2018, met het Noorden boven. Het wegenpatroon is niet veel veranderd. Ik zet een kring om de twee monumentale boerderijen. Waarschijnlijk nieuwere gebouwen, maar het erf is duidelijk hetzelfde. Ook langs de Grintweg is de bebouwing oud.

Bovendijkgraafse polders 2018 met Born

De inzet rechtsbovenin de oude kaart herken ik als het stuk tussen de Veerstraat, Spijk en de Dijk.

Nu nog even puzzelen op het bijschrift, dat is vaak lastig. Ik ontcijfer het volgende:

Kaart van de vijfde / sesde en sevende polder onder Wageningen zijnde De Vijfde gelegen tuschen den Dijk-Graaf en Bornse-Steeg; De Sesde tuschen de Bornse-Steeg en de Laage-Steeg; En de Sevende tuschen de Laage-Steeg en de Buurtse Weg.

Dan nog: (van deese echter op het plaan gesepareerd) den Agtste Polder zijnde de laatste onder Wageningen: genoemd Oud-Wageningen; leggende voor de Bergpoort, beslooten tuschen de Rencumse Weg, den Dijk en de Stads Gragt. Alles gehoorende onder den Boven-dijk-graafschen Polder des Dijk-stoels van Wageningen en Bennekum. [Dit gaat dus om het kleine kaartje rechtsboven in de inzet.]

Opgemeten in t jaar 1752 door Fred.k Beijerink geadm.rt Landm.r 1753

Op deze kaart zijn de vier bovendijkgraafse polders bijeengebracht, De Wageningse polders 5 t/m 8. De bovendijkgraafse polders, de polders boven de dijkgraaf dus, waterden af op de dijkgraaf, vandaar op de stadsgracht en dan via de witte sluis bij de dijk naar het havenkanaal. Al die waterlopen liggen er nog, ware het niet dat het hele gebied nu afwatert richting IJsselmeer en de gracht kunstmatig vol water wordt gehouden. Dat komt omdat bij Veenendaal zoveel veen is afgegraven en daarvoor de grondwaterstand zoveel kunstmatig moest worden verlaagd, dat de waterscheiding daar ter plekke is verdwenen. Ik schrijf meer over deze polders in: De 23 polders van Wageningen en Bennekom

Ik vraag me af wanneer deze polders zijn ontgonnen. Het lijkt het werk van Huis Nergena ergens in de 14de of 15de eeuw.  Deze ontginning was de reden tot oprichting van het Waterschap Wageningen en Bennekom, een van de oudste in Nederland. Ik hoop daar snel meer over te vinden.

Wat is overigens jammer vind, is dat ik op deze kaart niets zie van het water. Het is een polder, er moeten sloten zijn, inlaten, uitlaten: niets te zien. De karteerder had daar blijkbaar geen interesse in.

O ja, De Born. Die boerderij heeft de voormalige Rijkslandbouwschool, nu WUR, destijds samen met ongeveer driekwart van het Wageningse grondgebied gekregen voor een symbolisch bedrag van 1 gulden. En hij ligt nu in de weg voor een rondweg die de Provincie daar wil aanleggen. Als mijn voorgangers het gemeentelijk grondbezit in pacht hadden gegeven aan de WUR, ja dan ja dan….

Meer lezen?