Ik ken (nog) niet veel oude kaarten van Bennekom, maar een ervan is wel een topkaart. Absoluut de moeite waard om als wandplaat opnieuw uit te brengen. Wie o wie?

1550: De Bennekomse Meent bij Stratius

Het Binnenveld in 1550
Het Binnenveld in 1550, Gielis, GA 4919-1550-15

Dit is de oudste kaart van Bennekom over de Bennekomse Meent. Ik bespreek deze kaart in mijn stuk over Water in het Binnenveld.

1635: De Halderbrink bij Nicolaes van Geelkercken

Halderbrink, zegt de stem in de bus. En dan stopt de bus al of niet bij een bushalte langs de Dreeslaan ten zuiden van de A12. Aan de ene kant zie je het Binnenveld, aan de andere kant de rand van Bennekom. Geen brink te bekennen. Halderbrink is nu een nieuwbouwwijk in Bennekom. Maar vroeger was het een gehucht met een brink.

Het Binnenveld in de 17de eeuw
Bennekom en Halderbrink in 1635, Van Geelkercken GA 558-0011

Deze kaart is gemaakt om de landerijen aan te geven die in bezit waren van het Catharinagasthuis in Arnhem. De kaart is gemaakt door Van Geelkercken in 1635. Maar de kaart, deel van een serie, is niet gemakkelijk te interpreteren. De landerijen van het gasthuis staan er mooi op, maar de onderlinge ligging is een zootje. Je ziet links het Valleikanaal met daarnaast de Kromme Eem en de Veensteeg, Slagsteeg, Rijnsteeg en de Dijkgraaf. Rechtsonder zie je Bennekom. En daarboven zie je een ronde brink met huizen eromheen: de Halderbrink. Is daar nu nog iets van over, behalve de naam van een nieuwbouwwijk en een bushalte? Ik zie ook op de oudste kaarten op topotijdreis geen Halderbrink als brink met huizen eromheen. Wel de Hoekelumbrink. De Halderbrink is een polder (de polder van de mensen van de Halderbrink wellicht?). Enkele punten zijn herkenbaar. Kasteel Hoekelum en de kerk van Bennekom natuurlijk. Verder de Kekkesteeg (Van Geelkercken schrijft Keecksteeg): daar is de Dreeslaan overheen gelegd ten zuiden van de A12. Ik zie een weg van Bennekom naar Harselo, dat moet de Langesteeg zijn. Ik zie de Breukelderweg, die ligt er nog. Ik zie de Voshol: hmm, dat is nu een huis aan de weg tussen Hoekelum en Bennekom. Dat kan niet hetzelfde zijn. Ik puzzel verder en dan heb ik een wow-momentje: dat grote groene veld kan ik terugvinden op topotijdreis 1891. Exact dezelfde vorm, sloot in het midden, duiker bij de Kekkesteeg. Ik teken in geel de Halderbrink en in rood enkele wegen zoals de Breukelerweg, weg naar Harselo, Dijkgraaf, de Kekkesteeg en nog wat. Nu in 2019. Bennekom is respectvol omgegaan met deze eeuwenoude brink: hij ligt als groene oase in de stad. Met boerderij. Omzoomd door de Brinkerweg, Halderbrinkweg, Halderweg, Commandeursweg en wat nieuwe namen.

Leuk hoor. O ja, en dat veld dat ik herkende ligt er ook nog. Het heet Het Geurtje en ligt tegenover het zwembad ten oosten van de Dreeslaan. De duiker gaat nu onder de Dreeslaan door. Ook het Geurtje is een oude naam: op de kaart uit 1628 staat Geert nae Maenen.

1656: Bennekom bij Nicolaes van Geelkercken

Tenslotte deze prachtkaart van Nicolaes van Geelkercken. Het noorden is links.

Bennekom in 1638
Bennekom in 1658, Van Geelkercken GA 5391-1658-8-0001

Deze kaart heeft hij getekend vanwege een geschil tussen de buurtschap De Born en de eigenaar van de Boekelo, Joncker Sloot. De mensen van De Born liepen altijd over het land van de Boekelo naar Bennekom, en dat wilde Jonkheer Sloot niet. In een dikke groene lijn staat de questieuse weg ingetekend, Jonkher Sloot wil dat ze omlopen langs G en H over de Harssloose Wegh. Bij de ingang van de Boekelo staat een ‘Gesloten Heck’ ingetekend. Verder zie ik de Slootswijde, de Slootsallee, Joncker Slootsgoet: rijke man, die Jr Sloot. Aan het eind van de Slootsallee, vlak naast de kerk, weer een Heck. De  Slootsallee was ‘niet markvrij’ waarschijnlijk zijn eigen priveweg, en de dorpelingen van De Born moesten omlopen, flauw hoor. Ze mochten ook niet over de groen getekende questieuse weg, maar er helemaal omheen. Daar gaat je vrije zondag.

Ik lees het bijschrift:

Den 17 april 1656 heb ick onderss dit kaartjen gemaeckt en dat door aanwijsinge van beijde partijen  te weten [adres] Jr Sloot ende die erffgenamen vanden Born.

A is de Bornsteegh daar mij die van Born over die affgegraven gemeent op het gesloten heck B weijsen en soo voerts voorbij Joncker Sloots huijs met eenen Elleboogh tot op het hecken C ende soo voerts door den Enck op D en E alles met groen geteijckent, ende seggen dat dit haeren lijk ende plaggenwegh is, daarbij voegende dat de Bourtsewegh vol slencken ende waetergaeten bevonden is; den dorpsweg is nu welgemaeckt maar des winters is hij onbequaem.

Joncker Sloot wijst mij vanden Born Steegh met letter A geteijckent door den Bourtwegh naar letter G en soo voerts naar H dan gelijcken door den Dorpswegh langs de kerck met letter F geteijckent en soo voerts naar letter E ende H voegende daarbij seggende dat dese twee weeghen bequaem sijn om de Bornse haere afferens te doen als den Groenen wegh ook dat de Dorpswegh veel cortter bevonden is tot letter E erkent mij gut.

Nicolaes van Geelkercken lant[…] v Gelre 1656

Nou, zeker aan het eind is de tekst lastig te volgen omdat hij aan het eind er nog van alles tussen gepriegeld heeft.  Gelukkig zijn er twee exemplaren van deze kaart, want als je twee exemplaren nodig had moest je er twee tekenen. Hier en daar is de tekst op de andere kaart een beetje anders en duidelijker leesbaar, dus ik heb hier en daar die gevolgd. Dit voor lezers die nu met me meepuzzelen: zoek in het archief en vind deze schat. Op nogal wat plekken zie ik hecken dwars over de wegen: in elk geval bij alle uitvalswegen van het dorp maar ook elders waar mensen wonen. Moest je daar tol betalen aan de eigenaar of aan degene die het stuk onderhield?

In 1952 was nog best veel te herkennen van de kaart uit 1656:

Bennekom 1952

Het noorden is boven. Rechts Bennekom met de kerk, linksonderin de boerderij De Born. De afgegraven gemeent is het stukje straat bij ‘g’ van Knibbelenburg. Ongeveer in het midden van het kaartje ligt de Boekelo aan een oprijlaan. Daarnaast de strakke Slootsallee omzoomd met bomen.