Deze kaart (bron Gelders Archief) uit 1762 toont de Heerleikheit Rosande. Ik wil hierop de oude loop van de Slijpbeek zoeken, en die blijkt dus toen al heel anders te hebben gelopen dan ik dacht. De eerste versie is gemaakt door Isaac van Geelkercken, maar dit is een kopie uit 1762, honderd jaar later zo ongeveer. Honderd jaar, wat ging de tijd toen langzamer dan nu.

rosandeEerst maar weer oriënteren: het noorden ligt rechtsboven, de Rijn ligt onder, het kasteel Rosande, nu een paar bobbels in de uiterwaarden, is op zijn plek te brengen. Verder is de weg van Arnhem naar Wageningen een herkenningspunt, maar dan vergis ik me toch: dit is dus niet de huidige Utrechtse Weg, maar de Benedendorpsweg. Linksbovenaan  de Oude kerk. Net onder de weg de steilrand naar de uiterwaarden. Het klopt.

Opvallend is dat het klooster Mariëndaal met een ronde vlek is aangegeven. Zo in tegenspraak met die priegelige huisjes. Het klooster is afgebroken in 1576 en was blijkbaar 200 jaar later blijkbaar nog zichtbaar als vage ronde vlek in het bouwland, terwijl Rosande dat verwoest is in 1672 nog als Pol met gracht en huisjes op de kaart staat.

Rechts ligt het Schependom Arnhem en de Klingelbeek, de beek die we nu Slijpbeek noemen. Waar de Slijpbeek de Benedendorpsweg kruist, tekent Isaac een wijer met een moole. Op die plek staat nog altijd een vervallen fabrieksgebouwtje maar niet zo oud dat het op deze kaart staat. De Slijpbeek zou hier best een mooiere brug mogen krijgen, in elk geval een mooier hekwerk.

De toegangsweg vanaf Rosande loopt naar het noorden, kruist de Benedendorpsweg en loopt verder noordwaarts langs het klooster. De spoorweg maakt dit nogal onherkenbaar nu, maar het lijkt me dat het klooster in het hoge bouwland lag naast het spoor, en niet op de plek van het huidige huis Mariëndaal. Dat is raar  want ik lees op diverse plekken dat het klooster bij de sprengenbron van de Slijpbeek lag, ten noordoosten van het huidige landhuis.

Opvallend is een punt waar de Benedendorpsweg vanuit Arnhem komend splitst in vieren: een ganzenpootkruising met vier tenen is bijzonder. Is die plek nog herkenbaar, zijn die wegen er nog? Jazeker, althans op een kaart van voor de spoorlijn is deze plek nog goed te herkennen.

rosande en slijpbeek

Hier een kaart van vlak voor de bouw van de spoorlijn Arnhem – Nijmegen. Ik heb een cirkeltje gezet rond de plek van het kasteel en rond de plek waar de Slijpbeek de Benedendorpsweg kruist. Bij de Boom zou dus het klooster gelegen moeten hebben, en dat is anders dan ik dacht (ik dacht in landgoed Mariendaal ten noorden van het spoor). Er staat nog steeds een boom op die plek, met een bankje – de volgende keer eens kijken of er een bordje bij staat.

Ik heb de vier wegen ingetekend die toen nog goed herkenbaar waren, al of niet als weg. En nu? Kijk mee:

rosande en slijpbeek 2018

Ongeveer hetzelfde gebied, rondjes rond dezelfde plekken. Ik heb me een tijdje verwonderd over dat zwarte gebouw bij het kruispunt, want ik fiets daar vaak langs, en meer dan een moestuin ligt daar niet. Tot ik me realiseerde dat het zwarte ding op de kaart onderdeel is van de geelzwartgeblokte grenslijn tussen Arnhem en Renkum.

Drie van de vier wegen zijn nog herkenbaar: eentje is de huidige Benedendorpsweg, de tweede een pad daar vlak onder langs de beek, niet toegankelijk helaas. Je kunt het zien als je de weg naar de camping ingaat, en het zou een mooi wandelpad zijn langs de Slijpbeek. Idee voor een klompenpad? De derde en vierde poten zijn verdwenen onder een industrieterrein, maar eentje daarvan is ten westen van de spoorlijn een straat.

Rechtsbovenin komt de Slijpbeek onder de Benedendorpsweg vandaan, en zowaar, ook in het slotenpatroon is niets veranderd sinds 1762. Zoiets geloof je toch niet. De Slijpbeek stroomt in de polder rechtdoor. Evenwijdig met de steilrand is een Leigraaf gegraven, op de oude kaart Togt graave. De Slijpbeek stroomt hier echter niet door naar de Rijn. Ik verdiep me verder in de oude kaart, want ik wil nog steeds weten hoe de Slijpbeek dan wel liep.

Vlakbij de Oude Kerk van Oosterbeek een sluijs. Op die plek staat nog altijd een sluis, maar die is wel oud maar niet zo oud lijkt me.

IMG_20180409_122932.jpg

Waterstromen zijn op de oude kaart grijs, en de meeste zijn door bomen, knotwilgen neem ik aan, omzoomd. Die houden de oevers mooi vast, kunnen tegen water, en de takken zijn multi-inzetbaar. Nu niet meer, wat doen wilgenknotters met de takken? antwoord: naar de dierentuin brengen.

Overeind blijft de vraag hoe de Slijpbeek naar de Rijn loopt. Op kaarten rond 1900 loopt de beek zuidwaarts en komt dan ten zuidoosten van Rosande bij een sluis in de Rijn. Maar daarvan is op deze oude kaart niets te zien. Hoe zit dit? Ik puzzel verder.

Aannemende dat wegen en sloten zich niet verplaatsen, want waarom zou je die moeite doen in een uiterwaard, zijn die er nog. Het Unksepad is herkenbaar, het andere pad bestaat ook nog.  Het steene kruis (onder de en tussen Wageningen en Utregt) bestaat nog als straatnaam. In het verlengde van het Unksepad een monding van een sloot, die is er nu ook nog. Is dat de monding van de Slijpbeek of liep die naar de sluis? Waarom ligt er een sluis middenin een uiterwaard? Of, hee, waarom heet dit de Rosandepolder? Polder? Er begint me iets te dagen.

De bruine dijk, de Kaaij Dijck, splitst de uiterwaard in twee stroken: de binnendijkse Rosandepolder en het buitendijkse deel, de uiterwaard. Het lagere buitendijkse deel zal ’s winters onder water gestaan hebben, de polder moest droog blijven. Vandaar de sluis: die werd dan dichtgezet, zodat de polder droog bleef. De open monding even ten westen van de steenfabriek, nu camping, watert allerlei  buitendijkse sloten af inclusief de polder in de zomer. In het buitendijkse deel zie ik geen bouwlanden en wel een weert, in de polder wel bouwlanden, weiden en weiken (geen idee wat weiken zijn); wat mijn vermoeden bevestigt. Dat wat nu een grote uiterwaard is, was toen deels Rosandepolder en deels uiterwaard. Dat wat nu een zomerdijk is, was toen een winterdijk.

Stroomde de Slijpbeek ook via de Togtgraave naar de sluis?  De tekenaar heeft een natte plek getekend bij de dijk ten zuiden van Rosande en daar begint buitendijks een sloot: ik vermoed dat dit een hopeloze zorgen barende plek was die herhaaldelijk ellende bezorgde. En ik vermoed dat hier de Slijpbeek als vanzelf heenstroomde, maar dat geprobeerd werd hem binnen de Togtgraave te houden.

Dus de Slijpbeek mondt uit in de Rijn even ten westen van de camping. De polder werd ontwaterd door de Leigraaf bij de sluis bij de Oude Kerk. Net als nu. Na de sluis liep een deel van het water terug naar dezelfde monding als de Slijpbeek naar de Rijn, en een deel blijkbaar niet, maar daar gaat de kaart verder niet op in.

Wow, ik ben helemaal gelukkig.

 

Advertenties