In 1649 heeft Nicolaes van Geelkercken met zijn kenmerkende priegelige stijl samen met zijn zoon Arnoldus een overzichtskaart van de Moft gemaakt. De kaart is in 1670 gecontroleerd door Passavant en nu digitaal in te zien bij het Gelders Archief.

1408
Het Moftbos. Nicolaes van Geelkercken, 1649

De oudste overzichtskaart van De Moft is de kaart van Tomas Witteroos uit 1570, maar dat is een ander verhaal. Witteroos geeft aan hoe het bos is ingedeeld in percelen en geeft per perceel aan in welk jaar het aan de beurt is om te worden gekapt. Geelkercken tekent vooral wegen en aan de randen van het bos percelen die verkocht zijn. Na uren, dagen, maanden turen en vergelijken, moet ik bekennen dat de verkochte percelen er nauwkeurig op staan, maar De Moft zelf niet. De heuvels helemaal niet, en de wegen geven de richting aan, meer ook niet. En dat is een zware bekentenis voor mij, want ik ben dol op de kaarten van Van Geelkercken.

Waarom zou deze kaart zo onnauwkeurig zijn? Ik denk dat het te maken heeft met de opdrachtgever. Misschien was de opdracht wel ‘breng nauwkeurig in kaart welke percelen van De Moft inmiddels verkocht zijn aan particulieren’. Nou, dan heeft hij goed werk afgeleverd. Ik denk dat de wegen wel op de juiste plek de rand van De Moft kruisen: dat heeft hij opgemeten immers. Maar dat ze in De Moft meer bochtjes hebben dan Nicolaes tekent.

Het noorden is rechts. Linksboven in de hoek van de kaart staat Stadt Wageningen, links onderin de hoek Rinckom en het Clooster. Middenboven ligt Bennekom, rechts daarvan Huekelom. Rechts staat Die Sijβelt gehorende tot t Huijs Kernhem en rechtsonder Ginckel.

Met deze kaart kun je je uren vermaken. Ik ga hem in meerdere delen bespreken, en wel (ongeveer) volgens de huidige gemeentes: Wageningen, Renkum en Ede. Eerst een stuk over de contouren, want daarom is de de kaart blijkbaar gemaakt. Dit stuk is wellicht niet zo meeslepend, maar wel noodzakelijk om daarna met succes de kaart met het nu te kunnen vergelijken. Want geloof me, dit is superlastig. Deel 2 gaat over de gemeentegrenzen tussen Ede, Renkum en Wageningen.

kaart 16 moft grenzen 1649
bron: Gelders Archief; bewerking: Mathilde

Ik heb de contour van De Moft op deze kaart ingetekend met mijn wijsvinger op het scherm, dus niet op de mm nauwkeurig. Laat ik linksboven beginnen en met de klok mee gaan. Geelkercken tekent met een dikke groene lijn een wildwal tussen de Eng en het bos. In principe is dat de grens natuurlijk, en in de tijd van Witteroos was dat waarschijnlijk ook nog zo. Maar in 1649 zijn er inmiddels delen van het bos verkocht.

Linksboven in het bos tekent hij in het bos een kuil en noemt die Munckencuijl. Zie hiervoor de detailkaart verderop. Aansluitend tekent hij een lijn met kruisjes en schrijft Dese hegge is met cruijshout affgeteijkent. Hij schrijft in dit hakhoutperceel Dese struwellen gehoren bij Gronsfort, het kasteel in het Renkums beekdal. Blijkbaar lag er geen wildwal omheen maar werd de scheiding aangegeven met houten kruisen. We zitten nu bij de sportvelden van de Zoomweg.

Hier tekent hij ook een akker die hij de Hongercamp noemt: geen vetpot blijkbaar. Hij schrijft erbij Eertijts Wolter Francken in erfpacht.

Bij Bennekom liggen ook twee akkertjes en daar tekent hij wel een wildwal omheen. Hij noemt ze Bosmeister Sassenkamp.

Hoekelum ligt buiten de wildwal. Tussen het kasteel en de wildwal ligt de [Con]Herberskamp. Dat is blijkbaar later opgenomen in landgoed Hoekelum. Nu in 2019 is het landgoed nog groter en kruist de wildwal de lange zichtas hongeveer halverwege.

Niet veel verder ligt weer een kuijl, een duidelijk grenspunt. Ten noorden hiervan ligt De Sijsselt. De scheiding tussen De Moft en De Sijsselt volgt een weg die Nicolaes tekent met een dubbele lijn. Hij geeft de grens aan met kuijlAen den pael – stein – kuijl – kuijl. Eerst volgt hij de Haelbomsenwegh en dan de Nijen Ossenwegh en tenslotte een naamloze weg. Dit wegenpatroon is nog altijd herkenbaar in de vorm van De Sijsselt, maar we zijn er niet 100% zeker welke weg de Haelbomsen Wegh is. Een van de wegen langs het spoor.

kaart 17 670

De scherpe punt van De Sijsselt ligt op het fietspad van Renkum naar Ede even ten noorden van de A12.

IMG_20190319_160231.jpg
de scherpe punt van De Sijsselt. foto: Mathilde

De grens van De Moft gaat vanaf hier naar het zuidoosten en steekt de toekomstige A12 over en stuit op een zevensprong: Aen den 7 wegh. Waar dit punt nu ligt, weten we niet en kunnen we ook niet terugvinden, zelfs niet op het AHN. Misschien precies onder het spoor? Of onder de A12?

Bij de zevensprong maakt de grens weer een hoek en volgt de Wegh van Manen naer Arnhem tot aan de Harttensebeek. Daar ligt een brug en daar staat lakende op den pael. Blijkbaar liep de wegh van Manen hier verder naar een paal. De enige paal die we kennen stond bovenop de Paelberg op de Ginkelse Heide, dat moet een superpaal geweest zijn, in het kale land van kilometers ver zichtbaar.

Bij de beek zijn we onderaan de kaart aangeland en vanaf hier volgt de grens de beek. Deze boomloze driehoek buiten het bos rekent Witteroos in 1570 niet tot De Moft (hij zegt daarvan dat de mensen van de Ginckel dit gebied gebruiken alsof het van henzelf is). Van Geelkercken ziet dat anders en schrijft: Desen Ginckelsen Hoeck … Wittenroos kaert gesien worden moet andels gesteghs te wert. Hmm, dat staat er niet, maar wat wel? Ik vermoed dat Geelkercken wil zeggen dat het stuk wel bij De Moft hoort. Graag meelezen!

Vanaf Quadenoord is de scheiding tussen De Moft en particuliere grond weer met een dikke groene lijn aangegeven: een wildwal die nu nog steeds de gemeentegrens tussen Wageningen – Ede – Renkum vormt. Bij de rechte hoek in de wal, boven Quadenoord, ligt het drielandenpunt. Het eerste stuk bij Quadenoord is Den Harrtensen Enck Raetsheer Essen toestendigh. Dan boven kasteel Gronsfort de Hegh tot Gronsfort eertijts Arssen.

Het laatste deel, wat nu het ONO is, is van Heer Raesvelt. Raesvelt heeft onder andere een driehoekig stuk land gekocht, den Geer met de scherpe punt bij de Seven Huevels: de grafheuvels op de Wageningseberg.

moft raesvelt

Vanaf hier loopt een kort dubbel lijntje naar links, blijkbaar is dat een stukje scheiding tussen het land van Raesvelt en De Moft zonder wal erlangs: dat is niet de Oranjelaan maar de tuingrens van het eenzame huis. Waarschijnlijk heeft hij dit stukje, waar hij niet veel mee kon omdat daar de grote Bovenweg naar Utrecht doorheen liep, later bijgekocht om zijn land minder grillig van vorm te maken. Raesvelt had ook grond van het Convent van Renkum gekocht: langs het klif schrijft Nicolaes: Den Heer Raesvelts Clijfft eertijts tot’ Clooster tot Rinckom (er staat cooster, dat zal een verschrijving zijn). De scheiding tussen het land van Raesvelt en De Moft volgt hier de oude weg over de berg die nog zichtbaar is in het bos net ten zuiden van het stadion en die buiten gebruik raakte toen Belmonte landgoed werd en de doorgang werd afgesloten.

En dan zijn we weer terug bij de Munckencuijl in het bos ten zuiden van het stadion.

Advertenties