5633-1686-30Op deze kaart uit 1650 heeft Nicolaes van Geelkercken een deel van het ONO getekend. Ik vraag me af of deze kaart nu nog herkenbaar is in het veld. Het is de zuidoosthoek van het Moftbos, het grote openbare bos van de Gelderse Rekenkamer, bedoeld voor algemeen gebruik. Aan de randen werden daar in de tijd van Van Geelkercken stukjes afgeknabbeld: rijke mensen kochten stukjes land op om ze af te graven en er bouwland van te maken. Uiteindelijk is het hele Moftbos verkocht, een proces wat gedetailleerd beschreven wordt door Klaas Bouwer (zie lijst onderaan). Nog later werd het hele gebied volgeplant met naaldbomen. Zou de kaart van Nicolaes 368 jaar later echt nog herkenbaar zijn? Jazeker, kijk mee.

Eerst oriënteren: we zitten in het Renkums Beekdal en het noorden ligt rechts. Links onderin Rinckom, de Harttense Beeck en de molen De Bock (Bokkedijk). Linksbovenin ligt de Minckenkuijl, daar ligt nu het stadion op de berg. Rechtsonderin kasteel Grunsfoort.

 

ahn 200 wageningen
bron AHN, bewerking Mathilde

Ik teken de lijnen van de kaart na op het AHN. Op een klein stukje diagonaal dwars door het nieuwe bezit na is alles herkenbaar. (Ik vermoed dat het stukje E-M er nooit is geweest. Waarom zou iemand een wildwal aanleggen tussen twee bospercelen die beide van hem zijn? Hij heeft waarschijnlijk alleen de uitbreiding van een wal voorzien.)

Waar nu het ONO ligt, stond toen Raesvelts huijs. Raesvelt was een rijk man die heel wat gronden op had gekocht van het Klooster van Renkum en van de Moft. Hij kan als stichter van het huidige landgoed ONO beschouwd worden. Ik lees bij deze kaart:

naer richtinghe end gelegentheit van Rinckomse Clooster goederen met groen affgeset en des lants Moeff met Root afgeteijkent. Voor eerst heeft den Heer Raetsfelt Ao 1640 van lantschaps Moeff afgegraven den Langen ende Kortenberg getekeijkent met de letteren A.B.C.D.E.F.G.H.I.K. ende daerna int jaer 1649 heeft den voorschrev Heer Raetsfelt uijt des lantschaps Moeff den Trijangel aangegraven geteijkent met de letteren B.D.E. en L. gelijck de geele coluer uijt wijst.

gecopieert door mij onders: en was onderteickent Nicolaes van Geelkerken lantmtr deses Vorstendoms Gelre en G. Zutphen 1650.

Een goed herkenningspunt is punt L, bij de punt linksbovenin liggen de grafheuvels. Hier heb ik besproken dat de grafheuvels precies op de punt van de Trijangel liggen.

IMG_20180422_112938.jpg
punt L. foto: Mathilde

L – M – N is nu een wandelpad langs een wal. Bij punt N is een stuk van deze wal hersteld. Nicolaes noemt de weg de ‘Allee ofte Wegh buijten den Wall‘. De bouwgronden liggen naast die wal in het perceel M – N – I – E. Nicolaes schrijft hierover: Ao 1654 [-] Novemb is dit parseil afgegraven  met M en N geteijkent. Nou wreekt me dat ik iets kort wil vertellen wat eigenlijk een langer verhaal is: de kaart van Nicolaes uit 1650 is later gecopieert blijkbaar om deze nieuwe afgegraven percelen te laten zien.

Met afgraven stel ik me niet een echte afgraving voor om grint, zand of leem te winnen. Ik stel me voor dat Raesvelt bomen heeft verwijderd en de grond heeft geegaliseerd om percelen als bouwland te kunnen gebruiken. De afgegraven percelen zijn altijd herkenbaar gebleven, als bouwland door boerderij Groenendaal gebruikt, daarna voetbalveld, en elders het park rond het ONO en de vijvers ten Noorden hiervan.

Is het verhaal nog te volgen? In 1639 kocht Raesvelt het eerste deel van het ONO, de Langenberg en de Kortenberg, met als westgrens de huidige Sparrenlaan. In 1649 kocht hij de Trijangel en in 1654 de bouwgronden van Groenendaal. De herstelde wal aan weerszijden van het fietspad, is dus niet de alleroudste wal van Raesvelt, maar de tweede, om zijn nieuwe uitgebreide Goed heen.

Naadloos, ik zei het al, behalve het bergsken. Dat kan niet anders dan het St Jansheuveltje zijn tussen de oprijlaan en de beek, ook met een mooie beuk erop, maar dat heeft Nicolaes op de verkeerde plek getekend. Nicolaes moet dat thuis uit het hoofd erbij gezet hebben, vergeten op te meten waar het lag. “Oeps, het bergje, vergeten, waar lag dat, moet ik er nou nogmaals heen, nou ja, daar ongeveer.” Wat ik ook merkwaardig vind, is dat de Koerberg er niet op staat, en sowieso die duinenrij niet. Die moet toch zijn opgevallen. Het is wel waarschijnlijk dat de naam Langenberg op dat lange duin slaat.

IMG_20180416_132355.jpg
De Sint Jansheuvel. foto: Mathilde

Er verandert niets in Nederland zolang met kruiwagen en schop grond verzet werd. Waarom zou je een wal effenen als je bomen wilt planten? Waarom zou je een weg verplaatsen? Pas sinds bulldozers hun alles verpletterende werk doen verdwijnen oude wallen en paden. Niet alleen onder woonwijken, wegen en industriegebieden, maar ook onder nieuwe natuur. Jammer is dat toch.

Meer lezen?

  • gedetailleerde studie naar de geschiedenis van de bossen op de Zuid Veluwe Voor profijt en genoegen van Klaas Bouwer
  • ook gedetailleerd, inspirerend, persoonlijk en zeer informatief, maar helaas niet nieuw leverbaar: Van heide tot lusthof van Patrick Jansen over het ONO, de Keijenberg en Oostereng
Advertenties