Dit is volgens mij de oudste kaart (Gelders Archief) van het Oranje Nassau’s Oord in Wageningen. Jan Gielis tekende hem in 1550 naar aanleiding van een grensconflict tussen het Klooster van Renkum en de Landrentmeester van de Gelderse Rekenkamer.

4920-1550-30

Gielis was commissaris van de Gelderse Rekenkamer, geen landmeter of cartograaf. Het kaartje heeft hij ‘op het beworp’ getekend, wat zoveel betekent dat hij het heeft geschetst achterop een bierviltje. Samen met Geert Nijland lees ik de kaart.

Eerst oriënteren: Gielis tekent het noorden boven. Oost ligt Reijncum, west Wageningen en in het noordwesten Bennecom. In het zuijden stroomt den Rijn en er vaart een mooi zeilbootje, zo te zien naar het oosten (met dank aan Jaap). Daarboven een strook Venen ende Weerden. Daarboven een rij bomen en een rij blokjes en daarboven de Heerstrate die loopt van Reijncum naar Wageningen. Ik denk dat die blokjesrij de steilrand is van de stuwwal en dan ligt de weg daar bovenlangs. Bij het begin van het Renkums beekdal houden de blokjes op, dus dat klopt met mijn theorie. Aan het eind van de blokjesrij komen wegen en wallen bij elkaar: het punt waar Onderlangs op de Ritzema Bosweg komt en de oprijlaan van het ONO begint. Rechts daarvan het beekdal, links daarvan het bos. Dit punt is mijn houvast bij het lezen van deze kaart.

ahn grijs vrouwenpad, gecruyste kuylen

Tot zover is het eenvoudig, maar dan? We zijn inmiddels al twee weken bezig met deze kaart en ik heb het bijbehorende processtuk helemaal gelezen. Dit is echt intrigerend.

De Heerstrate loopt raar, logischer zou zijn dat de Heerstrate onderlangs gaat, maar dan vraag ik me af wat de strook blokjes is. Misschien heeft Gielis zo slecht geschetst dat hij de steilrand aan de verkeerde kant van die weg heeft gelegd.

Ten oosten van de stuwwal loopt een weg naar het noorden naar de oprijlaan van Gruenfoort. Dit kan niet anders dan de huidige Kortenburg zijn, de oprijlaan van het ONO.

Bij de Oprijlaan naar het ONO, begint een tweede weg die in een bocht naar Wageningen loopt. Het moet wel een voorloper van de huidige autoweg zijn. De grote bocht in die weg is er nog in de Generaal Foulkesweg. Hoewel ik dus nog steeds denk dat de Heerstrate Onderlangs is en de steilrand aan de verkeerde kant is getekend, hoe eigenwijs kun je zijn. In het processtuk staat daar niets over, want het gaat over iets anders.

Bij zo’n schets is het logisch dat Gielis het belangrijkste in het midden tekent. Daar loopt een rechte lijn met acht gecruyste cuylen. Ik heb geen idee wat ik me daarbij voor moet stellen. Kuilen met een kruis erin, een kruisweg? Gielis tekent geen kruisjes, maar echt kruisvormige flubbertjes. Geert denkt dat kuilen kruisvormig zijn gegraven als scheidskuilen. Kuilen gaven gewoonlijk de scheiding aan tussen gebieden van verschillende eigenaren. En deze waren blijkbaar cruijsvormig, maar dat is niet gewoon en ik kan hierover niets vinden in de literatuur.

Aan de oostkant eindigt de rij kuilen beneden bij een groote eijkeboom. Aan de westkant op een huevelken met daerop ook een gecruyste cuyl. Ik ben, na twee weken turen en nachtenlang doorlezen om het zestiende eeuwse handschrift te ontcijferen, overtuigd dat dit de huidige Huchtlaan is, die kaarsrecht loopt van de oprijlaan tot op de Koerheuvel, de heuvel naast het heideveldje, met de prachtige beuk erbovenop, zie foto.

foto ONO
De Koerheuvel. foto: Mathilde, 2018

Het geschil ging erover of het Cõvents Erfe nou ophield bij de gecruijste cuijlen of bij den blind graefke. Gielis tekent bij de cuijlen twee gestippelde stukjes, en daar hadden Wageningers houdt afgehouden en gecapt met gewalt bijde bomen. Volgens het Convent was dit onrechtmatig, want op hun terrein, en volgens de Landtrentmeester terecht, want in zijn possesse ende gebruijck. Daar hebben het Convent en de Landtrentmeester ruzie over, en Gielis moet dit eerlijk uitzoeken.

Gielis trommelt vier getuijghen op om erachter te komen hoe het gewoonterecht was, want dat staat uiteraard nergens beschreven. Alle getuigen die Gielis oproept verklaren dat de gecruijste cuijlen de grens zijn. Kortom, het Convent krijgt gelijk en Gielis maakt de bepalinge op waar hij dit kaertke bijvoegt.

Meer lezen?

Abonnees hebben toegang tot:

  • transcripties van teksten op kaarten;
  • pdf’s van onze in eigen beheer uitgegeven boeken;
  • groeiboeken;
  • monografieën;
  • premium content met transcripties van losse stukken zoals plakkaten, verordeningen en wat ik maar tegen kom aan interessante teksten over het landschap en landgebruik in vroeger tijd.