Wie van een afstandje of tussen de wimpers door op het AHN (grijze versie) kijkt naar het stuwwallengebied in Midden Nederland, ziet dat een stuwwal een soort onregelmatige golfplaat is. We noemen dit de strekkingsrichting van de stuwwal.

ahn grijs stuwwal lijnen

Dat golfplaatpatroon komt door de manier waarop de stuwwallen ontstaan zijn. Vroeger leerden we op school dat het ijs als een soort bulldozer werkte, maar zo is het dus niet. Een bulldozer zou geen patroon achterlaten. Nee, het honderden meters dikke ijs zakte in de grond en perste de ondergrond naar beneden en naar opzij. Dat opzij persen gebeurde over kleilagen in de ondergrond waarover de bovenliggende laag omhoog ging glijden door de druk van het ijs. Hier vertel ik daar meer over, met tekeningetjes die het proces verduidelijken (hmm, het golfplaatpatroon wordt niet echt duidelijk in die tekeningetjes, daar moet ik wat aan doen).

ahn grijs stuwwal Garderen
AHN, bewerking Mathilde 2018

Dus: wat eerst op elkaar lag, is door het ijs weggeperst en ligt nu naast elkaar in lange banen, en omdat het ijs in de Gelderse Vallei en in de IJsselvallei lag lopen die banen N-Z of NW- ZO.

Aan het maaiveld is er een regelmatig (niet zo heel erg regelmatig) patroon van verschillende grondsoorten: klei, zand en grindbanken wisselen elkaar af. En omdat die materialen verschillend eroderen, zijn ze nu te zien als hoogteverschillen. Uiteraard vind je ze ook terug in de grondsoorten, en middeleeuwse boeren vroeger maakten daar zorgvuldig gebruik van. Maar dat is een ander verhaal.

ahn grijs stuwwal banen apeldoorn

Grindbanken vormen nu de top van de golfplaat, zandlagen vormen het dal. Vandaar dat iedere plaats op de Veluwe wel zijn eigen keienberg, kiezelberg of steenbergen heeft. Vandaar dat de toppen van die heuvels meestal langgerekt zijn. En vandaar dat menselijke ingrepen die met de ondergrond te maken hebben, zoals leemkuilen, grindgroeves en ijzerkuilen in diezelfde banen te vinden zijn.

Bij de stuwwal van Arnhem – Dieren kan ik dit golfplaatpatroon niet ontdekken, maar volgens de geologische kaart lopen de lijnen ZO-NW. Bij Dieren is de druk in opeenvolgende periodes van twee kanten gekomen: het lijkt hier inderdaad alsof een bulldozer aan het werk is geweest. Ook op de Utrechtse Heuvelrug zie ik geen golfplaat. Wel op de kleine stuwwal van Ede-Wageningen, maar daarover een andere keer meer.