Hier een met-een-droge-vinger-op-het-scherm getekende polderkaart van Wageningen en Bennekom. Ik had verwacht dat het een fluitje van een cent zou zijn om er eentje te vinden, oftewel in de archieven van het Waterschap oftewel in de archieven van de Provincie, maar nee hoor. Wel kaarten met watergangen, maar niet eentje waarbij in een oogopslag duidelijk is hoe de polders waren ingedeeld. Dus ik heb de polderkaarten uit de achttiende eeuw bij elkaar gelegd en zelf deze kaart getekend. (ik heb een fout gemaakt: ten noorden van de Eemwal ligt geen dijk langs de Grift)

binnenveld kaart

De poldergrenzen heb ik rood gemaakt, de Dijkgraaf, gracht en uitwatering naar de Rijn blauw. Ten oosten van de Dijkgraaf liggen de Bovendijkgraafse landen, ten westen de Benedendijkgraafse landen. In Paars de Maanderdijk en de Eemwal. De onderlegger is een omgevingsvisie vol kleurige plannen en groensingels en verbindingszones.

In het noorden stopt het polderdistrict bij de paarse Maanderdijk. Ten Noorden daarvan ligt Maanen, Veldhuizen en de polder van Doesburg. Die landen waterden af via de Gelderse Wetering langs de paarse Eemwal die door de eerste en tweede Bennekomse polder liep. Raar, want dat is voor de waterhuishouding superonhandig en daarom denk ik dus dat de Eemwal van later datum is dan de polders. Het noordwesten van het polderdistrict is buitendijks gebied, de Bennekomse Meent (zonder rode lijn langs de Grift).

De polders zijn genummerd van laag naar hoog, dus van zuid naar noord en van west naar oost.

De eerste polders lijken door te lopen tot aan het Valleikanaal, maar dat is niet zo. De Davidsgrift, de voorloper van het Valleikanaal , is door Utrecht betaald en op Utrechtse grond gelegd. Ten oosten daarvan stroomde de Kromme Eem op de grens tussen Utrecht en Gelderland. Aan de oostkant van de Grift bezaten Achterbergers nog kleine stukjes grond, de overeindse hooilanden. Pas in 1960 werd de grens naar het Valleikanaal verlegd. Op de volgende kaart (topotijdreis) uit 1887 kun je nog mooi zien dat het slotenpatroon links en rechts van het water doorloopt en de oude Kromme Eem de grens is.

grift

Van al deze polders zijn in de 18de eeuw detailkaarten gemaakt door Beijerink. Die zijn prachtig, gedetailleerd en super interessant. Je kunt ze vinden in het archief onder GA 1963-529.

Dit is de kaart van de eerste en tweede Bennekomse polder waar de Eemwal doorheen liep (het noorden is rechts). Bewijs geleverd dat de Eemwal jonger is dan de polder: de sloten en perceelsgrenzen lopen aan weerszijden van de Eemwal door. De Bennekomse Meent heet hier Gemeente en is een groot wit vlak.

GA 1963-529-0016

De vierde polder loopt tot de gracht van Wageningen. Op de volgende detailkaart zie je de Wageningse vijfde, zesde, zevende en achtste polder. De voormalige boerderij de Takhorst (Tarthorst) lag in de vijfde polder. De zesde polder grenst aan de oude brinken De Leeuwen en de Dolder. De zevende polder is nu Born-Oost. De achtste polder ligt ZO van de gracht en is nu een woonwijk, zie de inzet rechtsboven.

Bovendijkgraafse polders in de 18de eeuw
GA 1963-529-0026

Hier de kaart uit 1753 van de meest zuidelijke polder, de Hoeveslagen. Het noorden is beneden, de rechte weg aan de onderkant is de Wageningse Afweg. Deze polder was toen veel groter dan nu. In 1855 brak de Grebbedijk door; daarna werd de dijk verlegd en een deel van deze polder opgegeven. Een groot deel van deze polder ligt nu in de uiterwaarden buitendijks. Dit is het gebied waar de roeivereniging een roeibaan wilde en wat nu als ooibos wordt heringericht.

GA 1963 529-0002

De vraag is wat je in het veld nog ziet van de polders. Veel. De wegen en de sloten in het buitengebied liggen er nog net zo. Net als de stuwen. Cultuurhistorie van minstens 600 jaar oud waar we trots en zuinig op mogen zijn.

Lopen door het Binnenveld? Op mijn route van Ede naar Veenendaal steek je het Binnenveld dwars over. De pdf bevat een routebeschrijving, kaartjes, oude kaarten, en uitleg van bijzondere dingen die je onderweg tegenkomt met de nadruk op waterbeheer. Beleef de polders en kijk met andere ogen naar sloten en beken.

[eerste versie 25 mei 2018, herzien 30 november 2020]