In het Gelders Archief vind ik deze  kaart van Johan Stratius (Gelders Archief: kaart 4919-1550-15, p. 555, 556, 557) van het Binnenveld. De manier van tekenen en handschrift lijkt op die van zijn collega Jan Gielis. Zoveel dat ik vermoed dat in elk geval dezelfde schrijver en tekenaar aan het werk is geweest.

kaart 15 4919-1550-15

Eerst oriënteren: Rondom de kaart staat Oest, Noert, West en Zuyt. Links stroomt de Rijn. Daarin een zeilboot die zo te zien naar het oosten vaart, een roeiboot en twee gigantische walvissen. Ik zie vijf kerken: Renen, Wageninghen, Bennecum, Eede en Manen. De kerk van Rhenen ligt achter de berg. In de Rijn mondt de Grebbe uit en meer naar het noorden heet die Stiftse Grift.

Het draait om het midden van de schets.  Stratius tekent een vijfhoekig stuk land langs de Stiftse Grift omzoomd door een Grave, die in contact staat met de Grift. Vanuit Bennecum loopt een weg recht naar dit land met halverwege een boerderij. Ook tekent hij een kleiner stukje land met een sloot eromheen. Langs de Grave staat geschreven

Dese omliggenden plaetsen sijn ock erfven van verscheyden persoenen toe behoerende’.

Ik vermoed dat bedoeld wordt dat meerdere personen oude aanspraken maken op de omslote plaatsen. Omsloot is een zelf bedacht woord: sinds ik me in oude kaarten verdiep, moet ik wel woorden bedenken. Ik zoek nu een woord voor ‘omringd met een sloot’. Ommuurd, omwald, omheind, omzoomd, omsloot. Bij Manen staat ook iets: ‘

Gemeynte van die van Maenen’.

Gemeynte of Meent is gemeenschappelijke grond. De woorden klinken door in gemeente, gemeenschappelijk, gemene deler. En in gemeen, gemeend ??

In het omslote terrein staat nog iets. Ik lees:

Dit geheel parck is die stridige gemeynte oft plaetse meer dan hollandsche mergens 13 bedenkens groet wesende.

Oftewel: dit is het gebied waarover de ruzie gaat, en het is groter dan ongeveer 13 Hollandse morgen.

Dan de tekst op de tekening. De lange tekst bovenaan staat niet op zichzelf maar is het slot van het gerechtstuk. Er zit niets anders op dan twee pagina’s kriebeltekst te ontcijferen. Onderaan staat mijn transcriptie van de hele tekst. Een paar woorden kan ik niet ontcijferen (wudr, gege) maar dat stoort niet bij het begrijpen. Lees het vooral hardop, dan ga je vanzelf beter door de oude spelling heen lezen. En blijkt het gewoon nog leesbaar Nederlands!

De tekst eindigt met:

dit is den afteekeninge van de voerss stridigen plaetsen

en dan volgt tot slot de tekening.

Waar gaat dit over? Over Wageningers en Bennekommers die aanspraken maken op hetzelfde stuk grond. Wageningers voeren officiële bewijssttukken op en zeggen dat zij die grond al sinds mensenheugenis mogen gebruiken. Bennekommers betwisten dat. Stratius vindt dat ze niet moeten zeuren en er onderling uit moeten kunnen komen. Anders komt er een echte rechtszaak. Hij vermaant ze ernstig. Altijd die anarchistische Wageningers die de grenzen opzoeken en Bennekommers die zich vastklampen aan hoe het altijd was… Hier ging het over een geschil tussen Wageningers en Renkum.

Het strijdige omslote stuk land zal de Bennekomse Meent zijn, het buitendijkse land onder Bennekom, dat wel was omdijkt maar niet was aangesloten op de andere polders. De meent waterde rechtstreeks op de Kromme Eem en later op de Grift uit, terwijl de andere polders allemaal uitwaterden op het Nieuwe Kanaal. Zie  Een polderkaart van het Binnenveld Dat klopt ongeveer met de vorm, meer nog met de ligging: direct aan de Grift, geen Kromme Eem ertussen. En ja hoor: de Bennekomse Meent is tot 1880 in gemeenschappelijk gebruik geweest door Wageningers en Bennekommers.

Nog meer bijzonderheden? Er staat een kerk in Maanen. Ede stelt nog niets voor, Wageningen is een grote stad. Langs de Rijn en langs de Grebbe staan bomen. Ook ten noorden en zuiden van Bennekom groeien bomen. Gezien de blokverkaveling is het Binnenveld bij Wageningen al ingepolderd. De Grebbe stroomt de Rijn in, gezien de waterlijntjes bij de monding (nu stroomt hij de andere kant op).

Ik was op zoek naar bewijs voor een geschil tussen eigenaren van de polders van Wageningen en Bennekom tegenover die van Maanen en Doesburg vanwege de afwatering van die laatste polders langs de Eemwal dwars door de Bennekomse polder. Maar deze onderlinge ruzie is ook leuk. Vooral nu de Bennekomse Meent door boeren en natuurbeschermers samen prachtig wordt heringericht.

Hier de tekst van het bijbehorende processtuk 4919-1550-15

pagina 555:

  1. Den 12de Maij anno 1550 sijn wij Johan Stratius ende Johan
  2. Egidij naevolgende onser commission gereijst tot Bennekom, ende aldair
  3. Gecomen sijnde op sekere gemeijnte twijstich wesende tuschen den van
  4. Wageningen ende den geerffden van Bennekom / Hebben wij vande
  5. Voirss partijen aldair present wesende in groeten getaele begheert dat
  6. Sij ons doen souden designatie vander gelegencheyt ende limiten vanden
  7. Voerss strijdiger plaetsen, dwelck sij gedaen hebben nae uytwijsen
  8. Van seker affteykenisse bij ons daer van gemaekt dye welcke beyde
  9. Partijen gesyen ende geapprobeert hebben nae den welcken hebben wij
  10. Den voerss partijen voergehalden dat die gheene die in gebreecke waere
  11. Syn klacht openen soude, soe heefft Johan van Renes Borgemeester
  12. Der stadt Waegeningen in stadt van klaechten off aenspraken
  13. Van wegen der geerfden bynnen den stadt oft schependom van Waegeningen
  14. Gecontendeert ten eijnde dat dye selve geerfden souden gehalden worden
  15. Inden gemeijnen gebruyck myt den geerfden van Bennekom, vanden
  16. Voirss twijstiger plaetsen, in welcker gebruyck ende possession, sij
  17. Bij den geerffden van Bennekom geturbeert ende gespolieert wordden
  18. Seggende dat sij nyet alleen in possessie van den voerss
  19. Venne ende gemeijnte en waeren ende over mijnschen gedencken altijts
  20. Geweest hadden mer waeren oick daer inne gerecht over midts
  21. Sekere [loffwaeerdighen] titule, ende om de selve huer aenklacht te veri-
  22. Fieeren heeft ingelacht sekere copie van een brijeff van hertoge
  23. Willem van Guylick ende Gelre in daten inden neesten dach
  24. Nae Margareete anno 1390, daaraff sekere andere copie auctentick
  25. Leet inde gryffije van onsse calorijen van Gelre soe hij seyde item noch een
  26. Rectificatie vande scholchuys ende gerechtsluyden van Doereweerde
  27. In daten Remig 2 anno 1549 repeteerende voirss die andere
  28. Contschappen liggende inde voerss gryffie. Waer op dye voerss
  29. Geerfden van Bennekom doer M. Cornelis vander Borcht hueren
  30. voorspraak hebben gesacht dat sij den van Waegeninghen gheen
  31. gestandt en dede van eenigen gebruyck offt possessie

pagina 556:

  1. mer dat al was sij inden voerss venne ende plaetse gedaen hadden
  2. waere nyewigheyt ende turbacie van huerer alder possessien
  3. ende gebruycke, begheerende daer inne gehalden te wordden
  4. ende den van Waegeninghen gecondemneert te worden aller huer
  5. turbacien aff te doen, ende van gelicken nyet meer te attenteren
  6. myt allen schaden kosten ende interesten, ende besonde dat dye
  7. van Waegeningen gecondemneert ende gedwongen worden
  8. vuyt te trecken ende ewech te doen dye bepaelingen dye sy
  9. onlanx inde voers venne feytelick gestelt had dees protesterende nyet te nyyde
  10. te wyllenblijven inde conclusie in huere voergaende schrifftueren
  11. Waer op dye van Waegeningen replieerende hebben
  12. gesacht dat sy hen hyelen aen het Recesst by Cancelier ende
  13. Raide in deser saeken [gegs] vermeldenden so sy seyden dat
  14. Sy luyden belangende den voerss van blijven soude in alsulcke
  15. Possessie ende gebruycke als sy daer van hadden seggende voirss
  16. Dat alle alsulcke bepaelinge als van hueren wegen
  17. In den voerss ven onlaincs gestelt mochten sijn geweest vuyt-
  18. Gedaen waeren ende soever daer noch eenighe stonden
  19. Waeren te reeden dat dye noch souden vuijtgedaen wordden
  20. Ende om huere acten possessoir naerder te specificeeren hebben
  21. Hen gerefereert tot hueren voerss ingelachten conschappen
  22. Exhibeerende tot denselven ende in quanten pro arreptorende
  23. Noch een copye van [wudr] rectificatie van den Drossent van Velue in daten
  24. Dominiciura Julia anno 1549 by den voerss erffgenaemende
  25. Ierst ingelacht soe seijden ende presenterende noch naerdere
  26. Bewijs soe verre noedich inne te brenghende stellende die gansche saeke oick ten petitoire in hande vande cancellier ende raed deses vorstendoms. Waertegen dye geerfden van Bennekom
  27. loce duplice hebben gepersyteert, exhibeerende een extract
  28. Vuyt den grepen register van Drochem in daten in prosesto
  29. thome Anno 1550 item noch een copie van rectificatie
  30. van den van Rhenen in daten den 4 Junij Anno 1549.
  31. Welcke redenen by ons gehoort syende, hebben wij den voerss partijen
  32. voergehalden ende gevraacht off sy nyet genegen en souden syn

pagina 557 boven de kaart:

  1. om van huere voerss tcoyst ende gebreeken inder vrintlickheijt
  2. te handelen ende te syen offt men die alsoe mochte
  3. neder leggen, dan alsoe sij daer toe nijet genegen
  4. en waeren hebben wij hen ernstelicke vermaent, dat sij hen wachten
  5. souden van allen daetlicken handel, ende dat die gheene die
  6. expedicie begherden daer ome souden komen aenhouden te hove
  7. men soude van als rappoert doen ende voirts nae gelegetcheijt
  8. der saeken inder selver procederen, ende recht doen, ende soe
  9. sijn wij vande voerss partijen ende die partijen
  10. van ons gescheijden.

dit is den afteekeninge van de voerss stridigen plaetsen.

 

 

 

Advertenties