De Mars is een polder langs de Rijn bij Kesteren en Opheusden in de Betuwe. Het is een ingepolderd rivierieiland dat ontstond toen de Rijn een grote meander afsneed na een periode van hoog water in de winter. De oudste kaart hiervan is deze.

4926-1552-31 kaart 15
GA 4926-1552-31

Eerst oriƫnteren. Het noorden is boven. Ik zie drie grote kerken en een kapel. Linksboven staat Rhenen, links onderin Kesteren en rechts onderin Hoesden (Opheusden) De tekenaar staat dus in de Betuwe en kijkt naar het noorden naar de overkant van de Rijn. Met name de bandijk ten zuiden van de Rijn tekent hij gedetailleerd met vele boerderijen en hun namen.

Op de heuvels bij Rhenen staat Heijmenberg, de oude naam voor de Grebbeberg. Rechtsboven een Bechijne capel, en links daarvan een holle weg de heuvel af. De enige holle weg de Grebbeberg op is de voorloper van de huidige N225 bij de Grebbe, dus de capel moet boven het huidige Heimerstein zijn. Eens uitzoeken of daar een Beghijne capel heeft gestaan, maar dat kan best. Het dorp aan de voet van de holle weg is dus De Grebbe.

Tussen Rhenen en Kesteren een groot kasteel: huis Ter Lee, en aan het water een zwaar rokende steenhoue . Wat een rookwolken. De tekenaar heeft het papier vast gedraaid bij het tekenen van de onderste helft van de kaart. Kesteren en Opheusden staan op de kop, net als de boerderijen en rijen knotwilgen. De namen van boerderijen zeggen me weinig. Ik lees Claes de Wit, Bert van Pol. Van de Pol is een bekende naam in deze regio. De boerderij de Ambtse is al vele generaties in bezit van de familie van der Pol. Volgens mij is dat de mooi getekende boerderij bij de splitsing, maar daar staat geen naam bij. Ook Den Hoek en Den Oordt lagen er al in 1552: bij Den Oordt staat Noort geschreven. Oort is een hoek, maar de combinatie Den Oort werd verbasterd tot Noord. Dit is bijvoorbeeld ook de Noordberg bij Heelsum overkomen.

IMG_20180717_111108.jpg foto

De bandijk ligt er verder nog net zo. Ten oosten van de Ambtse was blijkbaar de dijk in de buitenbocht net overstroomd: de natte plek ten oosten van de Ambtse ligt er nu nog steeds. Ook de oude meander van de Ouderijn ligt er nog net zo, nu prachtig fietsgebied. Ten noorden van de ouderijn stroomt de Lede, met name in het westen herkenbaar bij het huis Ter Lee.

De volgende kaart van de Marspolder is deze uit 1610.

5040-1610-2-0002 kaart 16
GA 0124: 5040-1610-2-0002

Op deze kaart is het noorden onder. Je ziet links in de Marspolder het Huis ter Leede. Rechts aan de overkant van de Rijn ligt Rhenen. Buiten de polder verder Kesteren, Opheusden, en helemaal rechts het Verhuizen: dat dorp is verzwolgen in het water van de Rijn. Bij volle maan kun je de kerkklokken nog horen luiden.

Onderaan Den Rhijn in het midden een midelweert en aan de overkant Rhenen. Een middelwaard is een drooggevallen stuk grond in het midden van een stroom, wat vaak aanleiding gaf tot hevige twisten. Immers, een weert valt automatisch toe aan de aangelanden, maar van wie is een middelweert?

Rechtsonder in de polder zijn twee sluizen getekend. Bij de rechter staat Verhuizen-sluis. De linker is de Moderne Sluis. Ik teken de kaart over op een topografische kaart uit 1874:

Nu is het noorden boven. De twee sluizen liggen er nog net zo en de hele polder is herkenbaar.

Gemaal De Waai
Mathilde 2018

Om de polder beter te bekijken, haal ik de legger van het Waterschap Rivierenland erbij. Je ziet alle watertjes: de donkerblauwe zijn belangrijker dan de lichtblauwe. De kleine rode maantjes zijn stuwen, waarbij het maantje ‘kijkt’ naar de hogere waterkant (oftewel, in deze uitsnede stroomt het water van rechts naar links).

Legger van De Mars
De Mars in 2018, legger Waterschap

Hier een deel van de polder De Mars. De gifgroene lijn is van mij en geeft de poldergrens aan. De vierkante blokjes zijn gemalen. Er zijn er twee: linksbovenin de uitlaat, rechtsonderin de inlaat.Al het water binnen deze grens komt uiteindelijk uit bij het gemaal De Waaij linksbovenin en gaat daarvandaan verder naar de Maurikse Wetering en dan naar het westen. Dus niet zoals vroeger bij de Verhuizensluis naar de Rijn.

Het leuke is dat als je genoeg inzoomt de pijltjes van de stroming van het water kunt zien. Makkelijker is dit op de legger zelf. Dus print een deel uit en ga lekker pijltjes volgen. Veel plezier!