Wat is dat gat tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe? Als ik vertel over doorbraakdalen komt nogal eens ter sprake dat de mooiste poort van Nederland toch wel het gat tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe is. En dan leg ik uit dat maar een deel van het verhaal is. Hier mijn verhaal:

In het Saalien, 120.000 jaar geleden, ligt in de Gelderse Vallei een immens ijsveld van honderden meters dik. Het ijs zakt diep weg in de grond en perst om zich heen een ring van stuwwallen op.

Maar dan wordt het warmer en het ijs begint te smelten. Tussen de stuwwal en het ijs ontstaat een meer. Het water duwt tegen de stuwwal aan en begint op de laagste plekken eroverheen te sijpelen. Op die manier zijn de smeltwaterpoorten zoals de Darthuizerpoort en de Ginkelsepoort ontstaan, en waarschijnlijk ging het in de zuidpunt van het immense ijsveld net zo: het water kan geen kant op, de stuwwal houdt het tegen. Op een zeker moment breekt de stuwwaldijk in de zuidelijkste punt door. Het meer stroomt in hoog tempo leeg en neemt heel wat materiaal uit het gat mee.

Maar dan. Ten zuiden van de stuwwallen met de poort erdoorheen loopt de Rijn in zijn eeuwige stroom naar het westen. De Rijn verlegt steeds weer zijn loop en erodeert buitenbochten uit. Steeds weer slijpt hij stukjes van de stuwwallen af tot de opvallend steile hellingen van de Grebbeberg en Wageningseberg nu.

stuwwal tekening 2
tekening: Mathilde 2017 (klopt niet meer, moet ik bijwerken)

In de loop van 110.000 jaar neemt de Rijn brokken van de stuwwal mee naar zee. Dit proces van slijpen gaat nog altijd door maar houden wij nu met alle mogelijkheden die we hebben tegen. Tot in de zeventiende eeuw schuurde de Rijn bij Heveadorp en bij Arnhem grote stukken van de helling weg. Daarover een andere keer.

Via het Dinoloket  maak ik een doorsnede tussen de Grebbeberg en de Wageningse Berg. Op het kleine kaartje zie je de ligging van mijn doorsnede.

doorsnede valleipoort
bron: Dinoloket

De doorsnede vertelt het verhaal van het dal. Onderop liggen zeeafzettingen: groen BReda, groen OOsterhout en blauw Maassluis. Daarop ligt de gele rivierafzettingen van PeiZe en WAalre. Daarop ligt de stuwwal DT. Hier is het dal ingesneden, maar het gestuwde DT loopt door onder het dal. In het dal ligt oranje DR: keileem wat het ijs heeft achtergelaten. Daarop ligt rood KReftenheye; dat is een Rijnafzetting, dus blijkbaar heeft de Rijn hier na het Saalien nog gestroomd. Wat niet hoeft te betekenen dat de Rijn door de Gelderse Vallei naar het IJselmeer stroomde (klinkt wel logisch), want het zou ook een buitenbocht kunnen zijn geweest. Op de Rijnafzettingen ligt het gele BoXtel, dekzand uit de laatste ijstijd, en groen HoLoceen.

Overigens zijn er in Nederland twee scholen landschapkundigen en die zijn het niet eens over het ontstaan van de Valleipoort. Ik ben in Wageningen opgeleid, maar volg met dit verhaal de Utrechtse school.

Advertenties