Om uit te zoeken hoe het Binnenveld eruit zag voordat de mens begon te knutselen met water en veen, bestudeer ik de paleogeografische kaart van 800 nC, als ons land ongeveer gevormd is zoals nu. De serie paleogeografische kaarten.  Op de kaart zijn ter orientatie de huidige kust en provinciegrenzen weergegeven wat soms verhelderend is en soms verwarrend. Goh, lag de Nieuwe Waterweg er al?

Paleogeografische kaart 800nc

Ik zoom in op het Binnenveld:

kaart 8 binnenveld
bron: Paleogeografische kaarten, 800 nC

De kleuren op deze kaart zijn: bruin is veen; donkergeel zijn de stuwwallen, lichtgeel is hoog en droog (zand); groen is laag en nat (klei) en grijs zijn beekdalen. Ik heb me lang afgevraagd wat die zwarte lijntjes midden in het veen zouden kunnen zijn, maar dat is dus de huidige provinciegrens tussen Utrecht en Gelderland. Felblauw zijn huidige waterstromen. Ik heb geen idee waarom sommige begrenzingen dik zijn en andere dun.

Op deze kaart zien we dus Het Binnenveld tussen de stuwwallen van de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug. Deze stuwwallen zijn de hoogste delen van dit gebied. In het midden liggen de twee geïsoleerde stuwwalheuvels bij Emminkhuizen en Veenendaal.

Ten zuiden van de Vallei stroomt de Rijn, die eens vrij ver het Binnenveld in is gekronkeld: dat deel noemen we De Nude. Hier liggen hoge stroomruggen en oeverwallen van de Rijn, en daarachter (ten noorden dus, net ten zuiden van het veen) de lagere komgronden. Eigenlijk is De Nude een stukje Betuwe ten noorden van de Rijn.

In het Binnenveld ligt een groot veengebied. Op deze kaart zijn hoogtes niet te zien, maar je moet het veengebied niet als een diepliggende bak denken: er lag een meters dik veenkussen dat sinds de waterstand verlaagd is en de afgraving begon misschien wel 5 meter is gezakt. Een veenkussen watert naar alle kanten af (je moet het echt zien als een stoffen kussen dat in de regen heeft gelegen, van waaruit naar alle kanten water stroomt). Op deze kaart staan deze veenbeken niet ingetekend, want die vormen geen beekdal. Wel zie je dat de hoofdafwatering naar het noorden is, richting de Zuiderzee wat toen nog geen zee was maar meer een meer met een smalle uitgang, zie de overzichtskaart. Ook aan de zuidkant hebben veenbeken gestroomd die aan weerszijden van de stroomruggen in De Nude op de Rijn afwaterden: de Kromme Eem en de Grift.

Tussen het veen en de stuwwallen ligt een overgangszone met drogere zandige gronden op de helling onder de stuwwal. Opvallend is dat geen enkele beek van de stuwwallen naar het Binnenveld stroomt: niet bij de Utrechtse Heuvelrug noch bij de Edese Heuvelrug van de Veluwe. Blijkbaar zakt het water weg in de zandige grond van de helling.

Op de hellingen woonden mensen en die gebruikten het land zonder het naar hun hand te zetten. Zo lag dit gebied erbij voordat de mens ging knutselen met water en veen. Ik sla nu een paar eeuwen over en kijk naar de 13e eeuw als Wageningen stadsrechten krijgt en de mens het land op grotere schaal begint te ontginnen.

Verder naar Het Binnenveld in de 13e eeuw.

Terug naar het begin van deze serie met het verhaal van Het Binnenveld, het zuidelijke deel van de Gelderse Vallei.

 

 

 

Advertenties