Waar komen de Nederlandse rivieren eigenlijk uit in zee? In de Bosatlas is geen riviermondingenkaart opgenomen. Om dit uit te zoeken, bestudeer ik de paleogeografische kaart van 800 nC, als ons land ongeveer gevormd is zoals nu (ik kijk daarbij vooral naar het IJsselmeer) en voordat het afgraven van veen en het waterknutselen begon. De serie paleogeografische kaarten.  Op de kaart zijn ter orientatie de huidige kust en provinciegrenzen weergegeven wat soms verhelderend is en soms verwarrend. Goh, lag de Nieuwe Waterweg er al?

Paleogeografische kaart 800nc

De kleuren op deze kaart: bruin is veen; geel is hoog en droog (zand); groen is laag en nat (klei).

Studerend op deze kaart valt me op dat een deel van de inhammen aan de kust geen riviermondingen zijn maar zeearmen. Zoals het IJsselmeer: daar komen wel rivieren in uit, maar die hebben niet dit grote meer uitgeschuurd. Het is een zeearm die door eb en vloed wordt uitgeschuurd. Het verschil tussen zeearm en estuarium is in Nederland niet zo duidelijk: is de Westerschelde een estuarium van de Schelde, of is het een zeearm waarin de Schelde uitmondt? Ok, ik gooi alles op een hoop: op hoeveel plekken dringt de zee in het land?

Van ZW naar NO zie ik op deze kaart:

  • Zeeland is een grote delta met meerdere zeearmen en/of estuaria waarin de Schelde zijn weg vindt via de Westerschelde, Oosterschelde en Grevelingen. Behalve de Schelde, monden de Steenbergse Vliet, de Dintel (Dinteloord)  en de Mark in deze delta uit. Ook zie ik een verbinding tussen de Maas en de Grevelingen. Het Haringvliet zie ik niet als open water op deze kaart, ha vandaar dat Goeree-Overflakee bij Zuid-Holland hoort.
  • Mond van de Maas is het estuarium van de Waal, Rijn, Maas, IJssel, de Schie (Schiedam) en wat kleinere veenstromen.
  • De monding van de Rijn bij Katwijk aan Zee is in 800 al aan het verlanden. De Rijn zoekt een nieuwe uitweg in het zuidwesten bij de Mond van de Maas. De machtige grote Rijn eindigt in het niets.
  • Dan drie kleinere zeearmen die door de duinen heenbreken: Even ten zuiden van Den Helder ligt een zeearm waarin veenstromen zoals de Zaan uitkomen. De volgende kleine zeearm is de Slufter in Texel. Ook de zeearm tussen Texel en Vlieland was onbelangrijk.
  • De grootste zeearm van Nederland ligt tussen Vlieland en Terschelling: de Vlie als uitgang van de Zuiderzee, nu IJsselmeer. Dit is de uitgang van de Hollandse Vecht, IJsel, Zwarte Water, Vecht, Linde, Tjonger en daartussen een aantal kleinere rivieren.
  • Dan weer drie kleinere zeearmen: tussen Terschelling en Ameland ligt de uitgang van de vroegere Middelzee, nu polder Het Bild. Aan de oostkant van Ameland breekt een kleinere zeearm door de duinen, en tussen Ameland en Schiermonnikoog ligt het Friese Gat waarop veenstromen rondom Dokkum en Holwerd uitkomen.
  • Iets groter is de zeearm De Lauwers tussen Schiermonnikoog en Rottum: hierin monden het Reitdiep, Lauwer, Aa en Hunze en dus zo ongeveer heel Drenthe. In een oostelijke arm van deze zeearm ligt de oude monding van de Hunze. De Kromme Raken is er nu een rest van. Op deze kaart uit 800 nC is hij al aan het verdwijnen.
  • Tenslotte ten oosten van Rottum de zeearm van de Dollard en estuarium van de Eems waarop meerdere Groninger Diepjes en het Eemskanaal bij Delfzijl uitkomen.

En nu? De Schelde-delta, de Maasmond, het IJsselmeer, de Waddenzee, het Lauwersmeer en de Dollard zijn de Nederlandse poorten naar de wereld en prachtige natuurgebieden. Nederland waterland.

Meer lezen:

  • schitterend boek over de geschiedenis van het waterbeheer in Nederland.
Advertenties