Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop. Wij vragen vriendelijk om met 2 euro deze site en de boeken die we publiceren te steunen. Hoeft niet, mag wel.

De Twentse Heuvelrug loopt van Uelsen via Ootmarsum, Oldenzaal, Lonneker en Enschede tot in Duitsland, met een gat bij Rossum. Velen denken dat het een stuwwal is, maar dat is maar een deel van het verhaal.

ahn kleur twente

De rug is een combinatie van een stuwwal en een keileemrug op Tertiaire klei. Bovendien is het gat bij Rossum niet de scheiding. De heuvels van Ootmarsum en Oldenzaal zijn deel van een grotere stuwwal met als top Hesingen. Zo zie je hoe onhandig het is dat kaarten bij de grens ophouden. Ik noem deze stuwwal de Twentse Stuwwal. De strekkingsrichting heb ik ingetekend; het ijs duwde blijkbaar vanuit het noordoosten. De stuwwal is de rand van het glaciale bekken van Nordhorn. Daar lag een grote ijstong en die perste deze stuwwal op. Helemaal volgens het boekje dus, en dat had ik kunnen laten zien als deze mooie gekleurde digitale kaart ook Duitsland had weergegeven. Nu stroomt door dit bekken de Dinkel vanuit het zuiden naar de Vecht. Ook dat zou mooi te zien zijn geweest op een Euregiokaart.

Dwars door de stuwwal ligt een breed doorbraakdal, dat ik de Rossummerpoort noem. Dit is door de ijstong uitgeslepen toen het ijs verder oprukte richting Hengelo en het bekken van Hengelo uitdiepte. Het is het enige doorbraakdal in Nederland dat zo ontstaan is. De meeste poorten, zoals de Darthuizerpoort door de Utrechtse Heuvelrug, zijn door smeltwater veroorzaakt. De Gelderse Poort tussen Arnhem en Nijmegen is door de Rijn gemaakt.

De heuvelrug waar Enschede en Lonneker op liggen, hoort niet bij de Twentse Stuwwal. Op deze gekleurde AHN is dat niet te zien, en wie fietsend dit gebied verkent merkt ook geen overgang: het is allemaal mooi en glooiend en kleinschalig. Maar de Rug van Enschede is een Tertiaire hoogte waar een laagje keileem op ligt.

Bij Oldenzaal lijken de Twentse Stuwwal en de Rug van Enschede vergroeid tot een geheel en waar de grens is, is op het eerste gezicht niet zo duidelijk. Het bobbelige aspect van de Lonnekerberg en de laagte daar ten oosten van bij de golfbaan, zegt mij: ‘daar ergens’.

Het ijs vanuit Nordhorn is dus door zijn zelfgemaakte stuwwal heen gedrongen. Daarbij is het materiaal in het gat van de stuwwal weggeduwd, waarschijnlijk kon dat omdat de ondergrond bevroren en glad was. Een deel is opzij gegleden naar het noorden, en ligt nu bij Tubbergen. Een deel is naar voren geduwd en vormt nu de Deldeneres. Een deel is opzij gegleden naar het zuiden en ligt nu als de Lonnekerberg tegen de Rug van Enschede aan. Ik vermoed dat zelfs de Needseberg oorspronkelijk bij Rossum heeft gelegen, maar dit is wel een erg wilde gedachte.

berg
bron: AHN, 2019

Op deze kaart zie je Twente en de Achterhoek en aangrenzende gebieden in Nederland. Lastig om het grote verband te zien zolang het AHN, de Nederlandse bodemkaart, de geologische kaart en de geomorfologische kaart ophouden bij de grens, maar als je de lijnen en kleuren door Duitsland met elkaar verbindt, is het wel duidelijk dat de Achterhoek en Twente bij elkaar horen.  Twente en de Achterhoek klimmen samen geleidelijk omhoog en zijn feitelijk een uitloper van Duitsland. (Dat zeggen ze in de Randstad al jaren.) In Twente en de Achterhoek komt Krijt en Tertiair aan het maaiveld: zandstenen, mergels en kleien die in groeves en beken ontsloten zijn. Daarbovenop ligt de Twentse Stuwwal van Ootmarsum en Oldenzaal en de Rug van Enschede. In de Achterhoek ligt geen stuwwal noch keileem, behalve bij de Valkeniersbult (het kleinste rondje bovenin de Achterhoek).

Tenslotte de bergen in dit gebied: om een bult het erepredicaat van berg te geven, heb ik mijn eigen criterium bedacht: de heuvel moet minimaal 15 meter rondom uitsteken. In de Achterhoek liggen geen bergen: verder naar het oosten loopt het immers verder omhoog. In Twente zie ik er op deze kaart drie, maar de stuwwal loopt ten noorden van Ootmarsum verder omhoog. De echte top is de Paoscheberg bij Hesingen op 89 m. Al fietsend merk je niks van de grens en de taal is ook hetzelfde, dus ik pak hem erbij.

De Rug van Enschede is ook nog net een berg met als hoogste punt de Linderes bij Lonneker. Ik zou dit geen berg noemen, maar hij voldoet aan mijn eigen criterium: het hoogteverschil met de pas bij de golfbaan naar de stuwwal is precies 15 meter. Aan de zuidkant stopt deze berg bij de Buurserbeek.

Drie Twentse bergen dus:

  • de Paasberg bij Hesingen in Duitsland, top op 89 m
  • de Tankenberg bij Oldenzaal, top op 85 m
  • de Linderes bij Lonneker, top op 65 m

Het hele verhaal van Oost-Nederland, van Precambrium tot en met de ijstijden teruglezen? Zie rechterkolom van deze site.