Het vierde deel van deze serie over kaarten uit 1628 en 1655 van het Binnenveld, gemaakt door Nicolaes van Geelkercken, gaat over de polder van Doesburg. Eerst de oudste van de twee kaarten, 1628:

1536-1

Op deze kaart staat (middenonder tegen de rand) een wonderlijke zin waar ik nu al een week over pieker: Nicolaes schrijft langs de wetering, door de letters Eeder Gemeent, net links van de Doesbûrger Schut: Het waeter moet altemael in die Grebslûijs ûijt loopen. Die wetering lag er al in 1460 (en waarschijnlijk al veel langer), ontwatert de Doesburgerpolder, loost op de Grift en mondt uit in de Rijn. Waarmee de Kromme Eem van zijn bovenloop is beroofd en alleen nog een zompig stroompje is in de hooilanden.

Ik vraag me af of we nu het moment van omkering van de waterstroom te pakken hebben. In 1628 doet Nicolaes, die echt wel wat weet hoor, voorkomen alsof het water in de Grift naar de Rijn toestroomt. Was dit in 1628 nog steeds zo of begon dit al een probleem te worden? En was dit in 1655 voorbij? Dit is een ander verhaal, nu de polder.

Nicolaes tekent in 1628 geen Doesburgerpolder, wel de Wetering. Op zijn andere kaart uit 1655 ziet dit gebied er al heel anders uit:

gelderse vallei 1655 kaart 16

Het is verleidelijk om te denken dat het gebied in 1628 nog maagdelijk hooiland was en in 1655 was ingepolderd. Dit is niet zo, denk ik. Hij heeft de tweede kaart gemaakt naar aanleiding van een twist bij de Doesburgse polders, vandaar de details op die plek. Bij een van de straten schrijft hij de Questieusen Dijck en daar tekent hij onbedoelde sloten. Hij heeft volgens mij gewoon meer aandacht gegeven aan dit gebied.

Op de grenzen tussen de vier buurtschappen Doesburg, Veldhuizen, Maanen en Bennekom lag een dijk met een schut: de Doesburgerschut, de Veldhuijserschut en de Maanderschut. Later werd de wetering gesplitst in drie verschillende: Doesburg ontwatert via de Munckensloot en dat beveelt Nicolaes in 1655 al aan; Veldhuizen via de Zijdewetering, en Maanen via de Nieuwe Wetering. Alle drie gaan ze naar het westen naar de Grift en dan naar het noorden. Daarmee is de wateromkering een feit.

Die Doesburgers groeven dus een wetering dwars door de hooilanden van Ede – Veldhuizen – Maanen – Bennekom en Ede en vergrootten daar zo de overlast terwijl ze zelf hoog en droog zaten. Eerder heb ik me er al over verbaasd dat de Eemwal door het poldergebied van Wageningen – Bennekom liep, dat moet problemen gegeven hebben. En ja hoor, lees dit stukje van de site van de gemeente Ede:

De Oude Wetering werd vergraven tot de hedendaagse Wetering om het water van de hoger gelegen buurt Doesburg, door de buurten Ede-Veldhuizen en Maanen naar het zuiden af te voeren. De situatie was aanleiding voor eindeloze ruzies tussen de buurten en ook met de Bennekommers en de Wageningers, waar het water uiteindelijk terecht kwam. De Hertog van Gelre bepaalde in een ‘Vorstelijke Brief’ dat de buurten niet zo maar mochten spuien, maar dat dit in de juiste volgorde moest geschieden. Eerst mocht het Maanderschut open, een dag later het Veldhuizerschut en weer een dag later het Doesburgerschut. Eén buurt kon niet zelfstandig optreden, omdat voor het openen van het schut ook een vertegenwoordiger van de aangrenzende buurt een sleutel diende om te draaien. Deze regeling bleef eeuwenlang, tot in de jaren dertig van de 20e eeuw, bestaan.

Tot in de dertiger jaren van de 20ste eeuw heeft deze regeling gegolden!

En nu? Wat is van dit alles nog zichtbaar? Ik kan dit niet op 1 kaart laten zien daarvoor is het gebied te groot. De Doesburgerpolders liggen er nog net zo. Maar de Wetering en Kromme Eem en Eemwal zijn weg. Op de plek van de Doesburgerschut aan de Doesburgerdijk ten westen van de A30 ligt nu een duiker. De volgende plek is ‘Op de Wetering’ dat tot 1950 als toponiem op de kaart staat: de Heremeijersteeg stuit daar tegen de N224, en daar gaat nu een behoorlijk brede sloot met een duiker onder die weg. De Veldhuizerschut aan de Schutterweg (de weg van het Schut) is verdwenen onder de rotonde met de Daltonstraat, vlakbij de afrit naar Schuttersveld, dat dus ook niets met schutters te maken heeft maar met een schut. De Hanenpol, een boerderij aan De Kade even ten westen, ligt er nog.  De Maanderschut is weg en lag bij de T-kruising Slagsteeg-Maanderdijk ter hoogte van het elektriciteitshuisje.  De Eemdijk is weg, maar aan enkele perceelsgrenzen is te zien hoe hij liep.

En zo is de wetering die eeuwenlang voor ruzie zorgde gewoon verdwenen.

 

Advertenties