Nog eentje dan op verzoek. Het vijfde deel van deze serie over de kaart van Nicolaes van Geelkercken van het Binnenveld gaat dieper in op de Kromme Eem. sGrooten tekent in 1572 een schitterende kaart van de Veluwe met daarop het Binnenveld. Hij tekent bij Veenendaal polders, veenkanalen en een Turfgrift, maar ook een riviertje dat ontspringt bij MeuLunteren en uitmondt in de Rijn. Er staat geen naam bij, maar dat zal de Kromme Eem zijn. De Lunterse Beek staat er niet zo duidelijk op.

sgrooten kaart 15

Van deze Kromme Eem is nu alleen nog het deel langs de Veenkampen over. De rest is gewoon weg. Ik denk dat de bedding is vergraven en gebruikt voor de nieuwe kanalen en weteringen. Laten we deze Kromme Eem eens beter bekijken.

Het riviertje De Kromme Eem deel ik op in vijf delen. Van boven naar beneden:

  1. van bron tot aan de Doesburgerpolder
  2. van de Doesburgerpolder tot aan de Grift
  3. langs de Veenkampen (dat deel ligt er nog)
  4. langs de Nudepolders
  5. onderlangs de Grebbeberg, beneden de Grebbesluis tot aan de Rijn.

Deel 1: Volgens sGrooten begint de Kromme Eem bij Meulunteren, en dan zou de Lunterse Beek de bovenloop van De Kromme Eem gekaapt hebben. Dat kan best maar zelf denk ik dat de bron lag in het veen tussen Lunteren en Doesburg ten zuiden van de Lunterse Beek. Hier ligt een gehucht De Veenen, en in een hoogveengebied ontspringen aan alle kanten riviertjes. Ik denk niet dat de bron in de polder zelf lag: de Doesburgerpolder is geen vergraven veengebied, maar broek. De Doesburgerpolder is geen veenlandschap maar een coulissenlandschap, met rechthoekige percelen en houtwallen ertussen. De Kromme Eem zal waarschijnlijk ten noordoosten van de polder zijn begonnen. Op de volgende kaart van Van Geelkercken uit 1655 lijkt het of rechtsonderin bij de Goorsteeg een watertje begint, en dat dit via de Doesburgerpolder richting het Doesburgerschut wordt geleid. Althans dat lijkt de bedoeling te zijn, zo te zien gaat het niet zo heel goed. Mijn theorie is dus: De Kromme Eem begon in het veengebied bij De Veenen ten noorden van Doesburg.

5476-1665-79 kaart 16
Van Geelkercken: Doesburg in 1655. bron: Gelders Archief

Hier een detail van de plek waar ik de bron van de Kromme Eem leg: Je ziet de Hoogesteegh, Luntteren, de hul, het huis van Jan Geretsen en iets dat ik lees als Betemer vonder. Tja, iemand een beter idee?

veenen

 

Deel 2: sGrooten tekent de Kromme Eem ten westen van Doesburg, Kernhem, Maanen en Harsselo langs (er staat nog een naam, Eede Huizen= Velthuizen?). Nicolaes tekent 100 jaar later hier wel een wetering die de Doesburgerpolder ontwatert, maar verder geen beek. De naam Kromme Eem lijkt niet erg toepasselijk voor deze rechte wetering. Waarschijnlijk was het riviertje al rechtgetrokken zodat er meer water doorheen kon. Over deze wetering heb ik geschreven in deel 4 van deze serie.

gelderse vallei 1655 kaart 16

 

Deel 3: Nicolaes tekent bij de Veenkampen de Kromme Eem duidelijk apart naast de Grift. Het riviertje stroomde van noord naar zuid naar de Rijn, terwijl De Grift een kanaal is met stilstaand water en acht schutten tussen de Rijn en de zwaluwstaart in Veenendaal. Langs de ongetemde Veenkampen was de Kromme Eem dus niet rechtgetrokken, en daar is voor de Grift een nieuwe bedding gegraven net ten westen van het riviertje. Waar de Grift zich afsplitste van de Kromme Eem werd de Haersluijs gemaakt. Die werd vast dichtgezet zodra de Rijn zo hoog kwam dat de Grift volliep, en de Gelderlanders wilden niet dat de gebieden achter de Zijdvang en de Kromme Eem dan ook zouden onderlopen. Op de plek van de Haarsluis ligt nu een stuw die het water in de polders erachter op een vast laag peil houdt.

IMG_20180728_084344.jpg foto haarsluis

Deel 4: Tussen de Haarsluis en de Grebbesluis tekent Nicolaes geen apart riviertje. Hier loopt de Grift langs de Nudepolders. Waarschijnlijk is hier de Kromme Eem eeuwen eerder omgeleid en rechtgetrokken toen de polders werden aangelegd. Vervolgens is voor De Grift dezelfde bedding gebruikt.

Deel 5: Het zuidelijke deel onder de Grebbeberg, beneden de Grebbesluis, tekent Nicolaes niet. Dit is een oude meander van de Rijn. De oorspronkelijke monding van de Kromme Eem zal gelegen hebben in die bocht van de Rijn, in de buurt van de Grebbesluis. Met de aanleg van de Grift is dit vergraven. Bovendien is dit deel eind 18e eeuw opgenomen in het Hoornwerk van de Grebbelinie. Op de volgende kaart uit 1552, die ik hier beschrijf, honderd jaar ouder dan de kaart van Nicolaes, en 20 jaar ouder dan de kaart van sGrooten, is deze oude monding te zien.

4926-1552-31 kaart 15

 

 

 

Advertenties