[Eerste versie 26 september 2018, bijgewerkt 31 oktober 2020]

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!

sGrooten tekent in 1572 een schitterende kaart van de Veluwe met daarop het Binnenveld. Hij tekent bij Veenendaal polders, veenkanalen en een Turfgrift, en ook een riviertje dat ontspringt bij MeuLunteren en uitmondt in de Rijn. Er staat geen naam bij, maar dat zal de Kromme Eem zijn.

sgrooten kaart 15

Van deze Kromme Eem is nu alleen nog het deel langs de Veenkampen over. De rest is gewoon weg. De bedding is vergraven en gebruikt voor nieuwe kanalen en weteringen. Laten we deze Kromme Eem eens beter bekijken.

Het riviertje De Kromme Eem deel ik op in vijf delen. Van boven naar beneden:

  1. van bron tot aan de Doesburgerpolder
  2. van de Doesburgerpolder tot aan de Grift
  3. langs de Veenkampen (dat deel ligt er nog)
  4. langs de Nudepolders
  5. onderlangs de Grebbeberg, beneden de Grebbesluis tot aan de Rijn.

Deel 1: Volgens sGrooten begint de Kromme Eem bij Meulunteren, en dan zou de Lunterse Beek de bovenloop van De Kromme Eem gekaapt hebben. Dat kan niet, want dan zou de Kromme Eem door een dekzandrug snijden. De bron lag tussen Lunteren en Doesburg waar een gehucht De Veenen ligt, en in een hoogveengebied ontspringen aan alle kanten riviertjes. Ik denk niet dat de bron in de polder zelf lag: de Doesburgerpolder is geen vergraven veen, maar broek. De Doesburgerpolder is immers een coulissenlandschap met rechthoekige percelen en houtwallen. De Kromme Eem zal waarschijnlijk ten noordoosten van de polder zijn begonnen. Op de volgende kaart van Van Geelkercken uit 1655 begint rechtsonderin bij de Goorsteeg een beek die langs de Doesburgerpolder richting het Doesburgerschut wordt geleid. Althans dat lijkt de bedoeling te zijn, zo te zien gaat het niet zo heel goed. Mijn theorie is dus: De Kromme Eem begon in het veengebied bij De Veenen ten noorden van Doesburg.

5476-1665-79 kaart 16
Van Geelkercken: Doesburg in 1655. bron: Gelders Archief

Hier een detail van de plek waar ik de bron van de Kromme Eem leg: Je ziet de Hoogesteegh, Luntteren, de hul, het huis van Jan Geretsen en de Betemer vonder. Een vonder is een eenvoudige planken brug.

veenen

Deel 2: sGrooten tekent de Kromme Eem ten westen van Doesburg, Kernhem, Maanen en Harsselo langs. Nicolaes tekent 100 jaar later een wetering die de Doesburgerpolder ontwatert, maar verder geen beek. De Kromme Eem was blijkbaar inmiddels vergraven tot Gelderse Wetering.

gelderse vallei 1655 kaart 16

Deel 3: Nicolaes tekent bij de Veenkampen de Kromme Eem duidelijk apart naast de Davidsgrift. De beek stroomt naar de Rijn, terwijl De Davidsgrift een veenkanaal is met stilstaand water en acht schutten tussen de Rijn en de zwaluwstaart in Veenendaal. De Davidsgrift begon bij de Haersluijs die het water in de Nudepolders regelde. De Haarsluis (een stuw) ligt er nog steeds. Langs de ongetemde Veenkampen is voor de Utrechtse Davidsgrift een nieuwe bedding gegraven ten westen van de grens op Utrechtse grond. Ze konden voor het Utrechtse kanaal niet de Kromme Eem gebruiken want die lag op de grens en was Gelders.

IMG_20180728_084344.jpg foto haarsluis

Deel 4: Tussen de Haarsluis en de Grebbesluis loopt de Grift op Utrechts gebied. Dit is niet de Davidsgrift, maar een oude Grift die in de 12de eeuw is gegraven, en waarschijnlijk is dit een vergraven Kromme Eem.

Deel 5: Het zuidelijke deel onder de Grebbeberg, beneden de Grebbesluis, tekent Nicolaes niet. Dit is een oude meander van de Rijn. De oorspronkelijke monding van de Kromme Eem zal gelegen hebben in die bocht van de Rijn, in de buurt van de Grebbesluis. Met de aanleg van de Grift is dit vergraven. Bovendien is dit deel eind 18e eeuw opgenomen in het Hoornwerk van de Grebbelinie. Op de volgende kaart uit 1552, die ik hier beschrijf, honderd jaar ouder dan de kaart van Nicolaes, en 20 jaar ouder dan de kaart van sGrooten, is deze oude monding te zien.

4926-1552-31 kaart 15