De Hondsrug is een uniek geologisch fenomeen, een megaflute. Dat is een glaciale landvorm, ontstaan in dezelfde tijd als de stuwwallen van de Veluwe en Utrechtse Heuvelrug maar dan onder ijs. De Hondsrug is dus geen stuwwal, ook al lees je dat veel. Met recht is het een UNESCO-geopark, het enige van Nederland.

Op een reliëfkaart van de Hondsrug, bron AHN, zie je goed dat de Hondsrug een golfplaat is met vier of vijf lange golven. Groningen ligt op de noordelijke punt van de oostelijke golf (verder naar het noorden zijn er nog meer stukjes golfplaat te vinden, maar dat paste niet op mijn plaatje). Emmen ligt in het dal tussen twee golven.

hondsrug ahn kleur

Overigens is het een flauw golfplaatje hoor, het verschil tussen top en dal is maar een paar meter. Het hoogste punt van de Hondsrug ligt bij Emmen op de Schimmeresch op 28 meter boven NAP. Het dal ligt nu op ongeveer 20 meter, maar dat is niet de bodem na vorming: het is opgevuld en weer uitgesleten. Net zoals de top afgesleten zal zijn, maar niet zoveel. Via het DINOloket maak ik een profiel door de ondergrond:

dino drenthe

Wat zien we op deze doorsnede? Rechtsonder de ligging van de doorsnede, erboven de legenda van de kleurtjes. Links van de doorsnede de hoogte tov NAP, en onderaan de afstand in km. Ik lees de kleuren van onder naar boven, maar tot en met URk doet niet mee in dit verhaal dus laat ik weg. Op URk ligt roze PEelo. Dit is keileem dat is afgezet in de voorvoorlaatste ijstijd, die volgens sommigen nog net vroeg-Saalien is, maar ik op dit blog voor het gemak Elsterien noem. Die ijstijd was rond 400.000 jaar geleden. Je ziet dat toen een dikke laag keileem is afgezet en dat vormt nu de hoogte van het Fries-Drents plateau. Die keileem, potklei, is absoluut waterdicht. Hopeloos voor landbouw, perfect voor veen, heide, natuur.

Op het roze PEelo liggen witte zanden DrachteN uit de periode tussen de twee ijstijden en daarop een laag oranje DRenthe: keileem uit de grote ijstijd in het Saalien. Daarop ligt geel dekzand BoXtel uit de laatste ijstijd, het Weichselien, en tenslotte ligt hier en daar nog een plukje donkergroen HoLoceen, meestal veen en beekdalen. Het roze PEelo is in het oosten veel dikker dan in het westen maar dan breekt het ineens af bij een diep dal met oranje DRenthe onderin: daar stroomt nu de Hunze.

De meest oostelijke rug heet de Hondsrug, de meest westelijke rug heet de Rolderug. Daartussen twee of drie naamloze ruggetjes. Maar intussen is het hele fiets-wandelgebied met zijn naaldbossen, heide en zand bekend als De Hondsrug. Vol dingen die ik leuk vind: pingomeren, hunebedden, zwerfstenen, kiezelvloertjes, karresporen, raatakkers, doodijskuilen, en dus vier megaflutes. De grootste ter wereld.

Hier mijn zelf getekende schets van de golfplaat van de Hondsrug:

megaflute tekening 3 nederland

Kijk je meer in detail, dan zie je dat de golfplaat niet zo regelmatig is. Het lijken meer lange rijen van afzonderlijke bijzonder ver uitgerekte drumlins achter elkaar. Een drumlin is een uitgesmeerde heuvel met de kop in de wind: dat wil zeggen de kop in de richting van waar het ijs kwam, hier het NW dus. Bij Emmen vormt de Schimmeresch de top van een prachtige drumlin.

ahn kleur drumlin emmen

Tenslotte de theorie over het ontstaan. In het Elsterien kwam het ijs tot de lijn Steenwijk – Hardenberg en werd onder het ijs keileem afgezet. Het ijs trok zich terug, zand werd afgezet, maar al snel begon een nieuwe ijstijd in het Saalien. Het ijs gleed soepeltjes over de gladde keileem, smeerde bestaande keileembulten uit tot drumlins en perste de keileem nog verder samen tot ondoordringbare potklei. Maar dan. In een laat stadium als het ijs al begint te smelten komt er uit het NW een snelle ijsstroom denderen en die schuurt het keileem uit tot een golfplaat.

Indrukwekkend verhaal toch?

Deze theorie van de megaflute heeft drie zwakke plekken. Ten eerste is het de grootste megaflute die bekend is, en in Nederland hebben we niet veel ‘grootste ter wereld’, maar dat kan. Ten tweede is een nieuw ijsveld nodig dat in een laat stadium uit het NW in hoog tempo aan kwam denderen terwijl de omgeving al aan het smelten was. Dat kan, ik heb er veel over gelezen en de meeste geologen neigen ernaar deze nieuwe theorie te omarmen. Ten derde zie ik niet wat de snelle ijsstroom met het uitgeschuurde keileem heeft gedaan. Waar ligt dat nu?

Ik denk dat het anders zit. Ik denk dat er geen vloeibare ijsstroom nodig is, maar dat met het dikker en zwaarder worden van de ijskap de plastische klei nog verder vervormde onder het ijs. Zoals asfalt vervormt vlak voor een stoplicht waar zware vrachtwagens remmen en optrekken. De drumlins versmeerden verder tot een langwerpige golfplaat, de megaflutes. Dit heeft ook een zwak punt, namelijk het is algemeen aanvaard dat het ijs uit het NO kwam en niet uit het NW en dan liggen de ribbels de verkeerde kant op.

Een ding is zeker: Geopark de Hondsrug is bijzonder. Ga lekker zelf kijken, fietsen, wandelen, zwerfstenen uit Scandinavië zoeken en kijken naar pingomeren en doodijskuilen.

 

Advertenties