Wat is een spreng

Een spreng is een gegraven bovenstroom van een beek met als doel meer water beneden in de beek te krijgen. Het is geen kanaal dat als doel had een verbinding van A naar B te maken. Het is ook geen sloot, wetering, grift, graaf of al die andere Nederlandse woorden die wijzen op een gegraven afwatering van hoger gelegen gronden. 

Naast veel sprengen ligt een wal waar de gravers de vrijgekomen grond neergooiden.

Waarom werden sprengen gegraven

De meeste sprengen zijn gegraven rond de vijftiende eeuw, met schop en kruiwagen. Ze zijn toen gegraven om een watermolen of een wasserij benedenstrooms van voldoende water te voorzien. Daartoe zochten de gravers de richting van waterstroompjes in een beekdal op en groeven dan verder achterwaarts en zo diep dat het grondwater de spreng in ging stromen. Ook zijstroompjes werden achterwaarts uitgegraven. Ze groeven net zo lang en net zo ver door tot de beek voldoende water had voor de industrie verder beneden. 

watermolen tekening

Andere sprengen zijn gegraven om grote tuinen van landgoederen op de Veluwe te verfraaien tot kleine Zwiterse paradijsjes vol waterwerkjes en rotspartijen.

Sprengkop van de Slijpbeek in Mariendaal bij Oosterbeek

Waar komen sprengen voor

Sprengen zijn typisch voor de zuid- en oostrand van de Veluwe. Maar ook op de Utrechtse Heuvelrug zijn er een paar, net als bij Ootmarsum en in Montferland. De stelsels in het zuiden en oosten van de Veluwe zijn indrukwekkend groot, diep en complex met vele zijtakken. Bijvoorbeeld in het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Maar de oostkant van de Veluwe is kampioen met bijvoorbeeld bij Eerbeek en bij Loenen, Epe, Vaassen en Apeldoorn uitgestrekte sprengenstelsels. Ik moet er niet aan denken dat ik dat zou moeten graven met schop en kruiwagen. Ik vermoed dat de gravers er tientallen jaren aan gewerkt hebben, misschien elk jaar een tiental meters in het seizoen waarin ander werk stil lag. Maar niet in de winter als de grond bevroren is. Wat een klus. De stelsels werden onderhouden zolang de watermolens nuttig waren. Rond het begin van de 20ste eeuwen raakten ze in verval.

De sprengkop

Het hoogste punt van de spreng, de bron zeg maar, heet de sprengkop. Dit is vaak een ronde kom, een klein vijvertje, waar de spreng begint. Vaak zijn de steile hellingen beschoeid om inzakken te voorkomen. De eerste foto toont de sprengkop van de Slijpbeek in Mariendaal bij Oosterbeek en Arnhem. De tweede een vervallen sprengkop van de Seelbeek bij Heveadorp. 

Vervallen sprengkop van de Seelbeek bij Heveadorp

Meer lezen?

Lees meer op de site van de Bekenstichting. Stichting tot behoud van de Veluwse sprengen en beken. Prachtige website, echt top.