Nicolaes van Geelkercken heeft drie keer een magnifique kaart van het Binnenveld getekend. De eerste keer in 1628 die hij in 1651 heeft afgemaakt. Vervolgens twee versies in 1655, de gekleurde die ik eerder in vijf delen heb besproken en een grote zwart-witte die ik niet digitaal kan vinden. Dat is jammer, want daar staan sommige details het allerbeste op.

De eerste versie uit 1628 – 1651 is deze. Wie deze link volgt komt uit in het Gelders Archief en kan inzoomen op de details. Het noorden ligt rechtsonder, links zie je Wageningen en de Rijn. Aan de bovenkant de heuvels van de Utrechtse Heuvelrug.

1536-1

De eerste kaart is minder netjes uitgewerkt maar net zo informatief als de latere kaart. Op deze eerste versie staat de Slaperdijk nog niet, want die is rond 1653 gelegd zoals Nicolaes dat zelf beschrijft bij de kaart uit 1655. Twee kaarten met de situatie voor en na de Slaperdijk dus, unieke mogelijkheid het veranderende waterbeheer in het Binnenveld te bestuderen.

Ik zal net als die andere kaart, ook deze in delen beschrijven. Hier deel 1 over het zuidelijke deel van Wageningen en Greb.

Bij Wageningen de bekende plekken: De huizen Ouden Dam, Die Louwijck (Lawick) en het Brijvershuijs aan de Grebdijck of Wageninghsen Rhijndijck. Hier en daar is tekst bij de Grebbedijk onleesbaar. Zeistege (nu Zijvang?) Blaus… (nu Blauwe Kamer?). De Afwegh en ’t Huppat (Huppelpad) liggen er al. Langs de Zijdvang staat Gescheijde van ‘t Sticht ende Gelderlant, en daar loopt de provinciegrens nog steeds.  Bij de Greb ligt de Grebsluijs en gaat de Wegh naer Rheenen de Rheenensen Bergh op: er is eigenlijk niets veranderd in bijna 400 jaar in dit stukje Nederland. De weg splitst bij de beklimming van de berg, en ook dat zie je nog terug. De huidige weg is het rechtertracé, het linkertracé is volgens mij het Zwitserse Dal achter het hotel.

Tussen de Grebsluijs en de Rhijnstroom liggen maar liefst twee schutsluizen. Een sluis houdt de bovenstroomse vaart op vaardiepte (anders loopt hij leeg) en via een schut kan een boot het hoogteverschil overbruggen. Op dit stukje tussen de Grebbesluis en de Rijn ligt nu geen enkele sluis meer (er is ook geen scheepvaart meer): er liggen nu drie woonboten en dan nog een stukje fietsen onder de berg langs en dan ben je er al. Tussen de Grebbe en de zwaluwstaart in Veenendaal nog zes schutsluizen. Wow, scheepvaart ging toen wel bijzonder traag. Nou ja scheepvaart, trekvaart aan een touw op het jaagpad. Het moet dagen gekost hebben om van de Rijn naar Veenendaal te varen.

De Nudepolders, helemaal links, zijn jammer genoeg niet uitgewerkt. Daar ging de kaart niet over blijkbaar. Nicolaes noemt dit deel de Wageningse Boulanden; het ontwatert via de Haersluijs op de Turffgrijfft.

Ik kijk verder naar de polders van Wageningen en Bennekom: het rechthoekige blokjespatroon links op de kaart. Veensteegh met de Veenbrugh, Slaghsteegh met de Slagbrugh, Rhijnsteegh zonder brug maar met een duijcker. En natuurlijk de Dijckgraeff die de gracht van Wageningen van water voorziet en van alle watertjes de enige is met bochtjes en dus in een oorspronkelijk beekdal zal zijn gelegd.  Alle Stegen komen uit op de naamloze wetering langs de Broeckstraet, nu is dat het Nieuwe Kanaal maar dat was toen nog niet gegraven. Laat ik hem de Broeckwetering noemen. Bij het punt waar de stegen samen komen in de Broeckwetering ligt de Broecksluijs die de Wageningse en Bennekomse polders erachter beschermt. Al het water van de Veensteegh, Slaghsteegh en Rhijnsteegh komt daar samen en loopt dan samen verder naar de TurffGrijfft. Een eindje stroomafwaarts in de Broeckwetering ligt de Haersluijs die het water in de Nudepolders op peil houdt. Op die plek stroomt ook den Kromen Eem in de Turffgrijft, en zo te zien aan de vorm van de hoek, loopt al het water tenslotte samen naar de Greb.

Naar de Greb? Nu stroomt alles naar Veenendaal en dan naar Amersfoort. Ik zoom in op het detail waar de naamloze Broeckwetering en de Kromme Eem in de Grift komen.

1628 binnenveld kromme eem

 

Wat zien we hier? In de TurffGrijfft twee keer een schut. Daartussen in stroomt Den Kromen Eem en Broeckwetering naar de Grift, maar daar is wel geknutseld. Een driehoek van watertjes is echt niet logisch achter een tekentafel, dus daar was een probleemplek. Er lijkt een kanaal gegraven om de Kromme Eem naar de Grift af te laten buigen en het lijkt alsof er ook een stroompje al meanderend rechtdoor loopt naar de Broeckwetering. Het lijkt ook of Nicolaes met een dikke zwarte punt heeft willen aangeven dat het beekje is volgegooid. Maar blijkbaar loopt het toch door.

Het lijkt of de Kromme Eem oorspronkelijk rechtdoor, middendoor het Binnenveld al meanderend naar de Rijn is gestroomd, en dat hij is omgelegd langs de Nudepolders. Dat had ik overigens al eens eerder bedacht: de Grift ligt precies langs de Nudepolders, en volgens mij is dat stuk eenvoudigweg omgelegd en dus een stuk gekanaliseerde Kromme Eem.

Water heeft een eigen wil, en daar in de omgeving van de Broeksluis zal het een zompige modderpoel geweest zijn en daarom is iets hoger de Kromme Eem omgeleid richting de Haarsluis. Ik vind dit een logische verklaring voor de rare driehoek.

Wow, kan ik hierop promoveren?

Maar dan bedenk ik me nog iets waarover ik al eerder had gepuzzeld en dat gaat over het huis Den Ouden Dam. Dat ligt aan de Rijnsteeg ongeveer op de plek van de huidige school De Dijk. Kijk, zo tekent Nicolaes dat in 1635:

Wageningen 1635

Daar ligt dus een dam die in de tijd van Nicolaes in 1628 al oud was. Ik begin een vermoeden te krijgen: oorspronkelijk werd de gracht van Wageningen gevoed met het water uit de Rijnsteeg. Nu ik beter kijk naar deze kaart, zie je het zo liggen: de Rijnsteeg liep door naar de gracht, maar werd naar het hoogste punt geleid door een dam. Wat ontzettend jammer dat er geen oudere detailkaarten van Wageningen zijn. De Dijkgraaf lijkt nieuwer dan de polders met de Stegen. De Dijkgraaf kaapt water van de Bennekomse Beek en Nergenase Beek en leidt dat naar de gracht. Blijkbaar voorzag de Rijnsteeg de gracht niet goed van water. Zou de Rijnsteeg bij Wageningen een beekje zijn geweest wat is afgedamd? Kan best, waar haalden die Wageningers anders hun drinkwater vandaan?

Nou, hierop kan ik wel promoveren toch?

Advertenties