Deel 2 over deze kaart van de Vallei in 1628 van Nicolaes van Geelkercken.

1536-1 kaart 16

Het is duidelijk een waterkaart; de aanleiding tot het maken van deze kaart zijn de waterproblemen in het Binnenveld en de ruzie daarover tussen Gelderland en Utrecht. Volg deze link naar de kaart bij het Gelders Archief waar je kunt inzoomen op de details.

Nicolaes begon in 1628 aan deze kaart, liet hem 23 jaar liggen, en maakte hem toen af. Utrecht en Gelderlant hadden eindeloze ruzies over het waterprobleem in het Binnenveld. Veenendaal had inmiddels het veen afgegraven, daarvoor de waterstand verlaagd tot onder het af te graven veen, wat inklinking tot de bodem tot gevolg had. Veenendaal, eerst een veenkussen dat prachtig fungeerde als waterscheiding, was een zompig moeras geworden. Water stroomde er wel heen, maar niet weg. Vroeger stroomde het water van de Lunterse Beek en Kromme Eem naar de Rijn, maar in de tijd van Nicolaes was dat al lang voorbij, en stroomde het water van de Lunterse Beek nergens heen, maar als het stroomde dan naar het noorden, naar Amersfoort.

Er moest wat gebeuren om de waterlossing van het Binnenveld te verbeteren, en daar hadden Utrecht en Gelderland ruzie over. Dus kreeg Nicolaes van Geelkercken de opdracht een goede kaart te maken. Maar toen die ruzie uitmondde in eindeloze geschillen en onderzoeken, kon hij met zijn tijd en geld beter wat anders gaan doen, want hij merkte wel dat de ruzie nog wel een tiental jaren kon duren. Rond 1651 was dan toch zijn kaart weer nodig en heeft hij hem afgemaakt.

De ruzie ging wel echt ergens over en ik, Wageninger, vind dat de Geldersen gelijk hadden. De Veenendalers waren rijk geworden van de verkoop van het veen (wat in de 17de eeuw alweer voorbij was), de Stichtsen hadden nergens last van maar de Wageningers, Bennekommers, Maners, Edenaren, Veldhuizers en Doesburgers zaten met natte gronden. Nu wilden de Stichtsen dat de Grebbedijk werd verbeterd, want oh oh, als de Rijn zou overstromen zouden zij ook natte voeten krijgen. Daar hadden de Geldersen geen zin in, want die Grebbedijk, 5 km lang, ligt voor 80% in Gelderland en dat moest de versterking van die dijk ‘dus’ betalen, terwijl de Geldersen geen last hadden van een overstroming eens in de zoveel jaar, die ook vruchtbaar slib op hun land bracht. Ze hadden elke dag last van kwelwater, regenwater, beken die ophielden in het midden van het Binnenveld. Die ruzie werd niet opgelost. Polderen was in de politiek nog niet uitgevonden.

Een fikse ruzie dus die een twintigtal jaar heeft voortgeduurd. Nicolaes maakte in die tijd heel wat andere kaarten, tot deze kaart in 1651 weer nodig was om het geschil eindelijk op te lossen. Nicolaes draagt in zijn kaart allemaal goede ideeën aan.

De kaart is helaas beschadigd waardoor sommige tekst onleesbaar is, en dat is jammer want dat is commentaar van Nicolaes op het waterprobleem. Er staat bijvoorbeeld in t Leeg Slagh: Ao. 1628 hadde [t waeter of kwaede ?] … … naar de Haarsluijs. Wat zou daar staan? Dat boze lieden de Eemdijk hadden doorgestoken om het water af te laten lopen naar de Haarsluis? Of dat het water niet naar de Haarsluis weg kon lopen? In elk geval tekent Nicolaes heel wat onbedoelde waterstromen die eigengereid zonder zich iets van de stegen langs de polders aan te trekken de Eemdijk oversteken.

Gelukkig is veel wel leesbaar. In de Bennekomse Meent schrijft hij Wageningse en Bennekomse gemeent oft veen. Dat gebied was dus in gezamenlijk beheer tussen Wageningen en Bennekom, en dat klopt want dat was de uitkomst van een ruzie waarover de Bennekommers en Wageningers in 1550 ruzie maakten, wat een prachtig verhaal is maar dat heb ik al verteld.

Onderaan, langs de wetering van Doesburg die uitloopt via de Eemwal naar de Grijft schrijft Nicolaes: het water moet allemaal bij de Grebsluijs uijt komen. Dat was vroeger ook zo, want het water ging van Noord naar Zuid. Vandaar die lange rechte wetering die de Doesburgse polders afwaterde naar het zuiden. Maar hij schrijft het niet voor niets: blijkbaar was het niet meer zo in 1628.

Hij noemt ook de Gilbert van Schonebeeckgrijft, gegraven in 1559. Gilbert van Schoonbeke was een Antwerpenaar die volgens de verhalen turf zocht in Veenendaal. In 2019 viert Veenendaal uitgebreid het 500-ste geboortejaar van Gilbert. Het verhaal is dat Gilbert turf zocht, die vond in Veenendaal, en dan tussen Amersfoort en Veenendaal een kanaal graaft om die turf in Amersfoort te krijgen. Dat is nog eens wat anders dan een pakje laten bezorgen via Postnl. Een fantastisch verhaal. De Schoonbeekse grift liep van Veenendaal naar Amersfoort via Maarsbergen, Woudenberg, Ravenswaaij en Heiligenberg. Nicolaes schrijft dat het kanaal ‘verland’ is. En dat klopt, want in 1628 was de turfhandel tussen Veenendaal en Amersfoort alweer voorbij. Nicolaes lijkt het een goed idee als de Schoonebeekse Grift wordt heropend en dat is na zijn dood ook gebeurd. Hij stelt voor een kanaal te graven om Veenendaal heen, zie de stippellijntjes, en 250 jaar later is dat Omleidingskanaal volgens zijn tracé gegraven. Kortom, Nicolaes van Geelkercken zat vol goede ideeën om het waterprobleem op te lossen. Maar die ideeën werden in zijn tijd niet uitgevoerd.

Utrecht besloot om op eigen kosten een dijk leggen op de grens tussen Gelderland en Utrecht, een Slaperdijk, en dat vonden de Geldersen prima mits daar dan wel heulen in zouden komen zodat hun water naar het noorden zou kunnen lossen. Dat wilden de Utrechtenaren niet. Waarom niet, is mij niet duidelijk. Waarschijnlijk omdat het hen teveel geld zou kosten om de Schoonebeekse grift uit te baggeren. Dus drie jaar na het maken van deze kaart legde Utrecht alsnog op eigen houtje de Slaperdijk, zonder ook maar een heul waar het water uit Gelderland door kon. Daar waren de Geldersen helemaal niet blij mee, Toen heeft Nicolaes die andere prachtige gekleurde kaart gemaakt waar de Slaperdijk opstaat waarop hij de watergevolgen van de Slaperdijk voor de Geldersen zichtbaar maakt. Misschien wel zijn meesterwerk als tegenwicht van de mooie kaart van de Gelderse Vallei van Van Broeckhuijsen, zijn Utrechtse concurrent, maar dat is een ander verhaal.

Meer lezen?

Advertenties