De plaatsen in de Veluwezoom liggen tegen de Veluwe aan. Niet erbovenop, niet in het IJseldal, maar netjes op een rij op het randje. Van west naar oost: Arnhem, Velp, Rheden, De Steeg, Ellecom, Dieren, Eerbeek, Loenen en Beekbergen, allemaal liggen ze tegen de helling van de Veluwe aan. Ook verder naar het noorden liggen Apeldoorn, Vaassen, Epe, Heerde, Wapenveld en Hattem op de rand. Dat is geen toeval natuurlijk.

ahn kleur veluwezoom

Boven is het te droog voor landbouw, beneden te nat. Het bos is fijn om dichtbij te hebben voor hout, om je vee te laten grazen, voor de jacht en allerlei nuttige bosproducten zoals paddenstoelen, eikels en honing. Het IJseldal is ook fijn om dichtbij te hebben voor vis, riet en handel. Je bouwt je huis het liefst niet in het moeras en ook niet hoog op de droge berg, maar dichtbij je landbouwgrond.

Bovendien liggen ze allemaal bij de uitgang van een dal. Ook dat is logisch. Tenslotte heb je drinkwater nodig, en dat haal je niet uit een grote enge rivier zoals de IJsel. Bovendien ligt die IJsel niet vast: in de winter is hij breed, in de zomer smal en hij verlegt zijn loop nogal eens. Je sticht je dorp op een veilige plek, ver van het water van de IJsel, aan de rand van een lief beekje. Ook Arnhem, dat nu aan de Rijn ligt, lag oorspronkelijk niet aan de Rijn maar aan de Jansbeek (Sonsbeek).

Maar die dalen voeren niet allemaal water. Dieren ligt niet aan een watervoerende beek, Rheden, De Steeg en Ellecom ook niet.

Blijkbaar speelt er nog iets anders mee: bij de uitgang van een droogdal ligt een waaier van sediment uit het dal, de daluitspoelingswaaier. Ja sorry hoor, Nederlandse geomorfologen hebben hele lange woorden bedacht voor de veelheid aan landvormen. Hier gaat het om een waaier van materiaal dat uit een dal is gespoeld.

ahn kleur veluwezoom waaiers

Op de ze uitsnede uit het AHN heb ik met blauw de rand van de stuwwal ingetekend en ook met blauw de waaiers rond de droogdalen aangegeven. Op de kaart zie je dat die net iets hoger liggen: de kleur is bruinig, het IJseldal is zachtgroen. Ook heb ik de unieke fossiele modderstroom van Eerbeek aangegeven, maar dat is een ander verhaal.

Een daluitspoelingswaaier is lekker stevig want bevat veel zand en grind en weinig klei. Fijn om je huis op te bouwen dus. Blijkbaar was water niet ver weg in de grond ook al was er geen beek.

Dan de vraag of dit ten westen van Arnhem anders is. Ja, heel anders. De oudste kern van Oosterbeek ligt ook tegen de helling aan waar watervoerende beken uit de helling komen, maar hier ligt geen waaier: die heeft de Rijn opgeruimd. Zie de volgende uitsnede uit het AHN, waar je duidelijk ziet dat ten westen van Arnhem de stuwwal eindigt in een steilrand en de waaiers zijn afgesneden.

ahn kleur veluwezoom zuid

Hoe zit dit bij de Utrechtse Heuvelrug? Ook Rhenen, Elst, Amerongen en de rest van het rijtje liggen immers tegen de stuwwal aan. Nee, dit is ook anders. Hier liggen namelijk geen daluitspoelingswaaiers onder de droogdalen. Hier ligt sandr, en dat is 100.000 jaar eerder neergelegd toen de ijsvelden smolten. Dit is namelijk de buitenkant van de stuwwal: het ijs lag in de Gelderse Vallei. Terwijl de plaatsen op de Veluwezoom aan de binnenkant van de stuwwal liggen: het ijs lag in het IJseldal.

Kortom, het ziet er misschien hetzelfde uit, maar de grond onder Rhenen is 120.000 jaar oud, en die onder Rheden 20.000 jaar.