Deel vier over deze prachtige grote kaart van Nicolaes en Arnoldus van Geelkercken over het deel rechts van de paarse lijn, Bennekom:

kaart 16 Geelkercken Moft
bron: Gelders Archief; bewerking: Mathilde

De Moft in Bennekom is een groot stuk kaart met weinig details, behalve bij de contouren, en die heb ik al in deel 1 besproken. Mijn theorie is dat Nicolaes als opdracht had om de contour van Het Moftbos en de verkochte stukken in kaart te brengen, en dat heeft hij gedaan. Hij heeft daarbij ook de plekken waar paden de contour doorkruisen exact opgemeten. Net als ik bij een puzzel doe, is hij begonnen met de rand. Daarna heeft hij lijnen getrokken tussen de in- en uitgangen van de paden (en misschien niet eens allemaal de juiste verbonden). Hij heeft de bergen ingetekend met de schaduw aan de linkerkant hoewel links het zuiden is. Tenslotte hebben hij en zijn zoon het grote middenstuk opgevuld met boompjes.

Hij is waarschijnlijk niet veel in het grote bos geweest, maar heeft het wel doorkruist bij het landmeten, al was het maar om aan het eind van een meetdag weer snel naar Renkum terug te reizen.

Des te opvallender zijn de paar details in het grote middenstuk. Die zullen bestaan hebben, maar waarschijnlijk niet op de cm nauwkeurig ingetekend zijn. Ik zie in de buurt van de Dikkenberg een paar groene vlekken die me lijken op natte zompige plekken en een waterkolk, zie volgend detail:

kaart 16 Geelkercken Moft
detail. In de vlek linksboven staat Kleijne en Grote Dickenbergh. Verder de Grooten Dorrenbergh (ten noorden van het spoor), De Koerhegh, het Moesdel en de Geer (driehoek). Bij het kleine driehoekje aan wegen de waterkolk. bron Gelders Archief

Waar kan dit zijn? Bij De Dikkenberg liggen enkele landhuizen met gigantische tuinen, die zo groot zijn dat als alle Nederlanders zo zouden wonen, we een extra Europa nodig zouden hebben. In verschillende tuinen, in een weide en op de camping De Dikkenberg liggen vijvers of drinkplekken. Ook al zijn de vijvers en drinkplekken vast gegraven, dan nog doe je dat alleen als er water in blijft staan. O ja, plastic. Maar dan nog, op de noord en oosthelling van de Dikkenberg treedt water uit. Waar precies de waterkolk heeft gelegen, weten we nog niet, maar Geert probeert de oude wegen op de moderne kaart te leggen, en ik kijk naar het landschap. De landgoederen maken veldwerk lastig, want we kunnen nergens in en alles is verknutseld. Het is een wereld met hoge hekken en honden.

Dan bedenk ik dat hier uitgestrekte raatakkervelden liggen en ik ontwikkel een nieuwe benadering. Stel dat hier een natuurlijke waterkolk heeft gelegen in de tijd van Nicolaes (en Witteroos 100 jaar eerder), dan lag die er ook al omstreeks het jaar 0 toen de raatakkers werden aangelegd. Je legt geen raatakkervelden aan in een waterkolk, dus een vijver valt af: we houden twee kanshebbers over. Ik maak een nieuwe uitsnede uit het AHN en teken alles in wat ik heb: oude wegen, bergen, zevensprong, raatakkers, ijzerkuilen, leemkuilen. Plus huidige natte plekken en vijvers.

Capture
rood: raatakkers, leemkuilen, ijzerkuilen. blauw: huidige vijvers. zwarte lijnen: sporen van oude wegen. weg H is de Houwersweg, weg L is de Laeckweg. Verder: D zijn de twee Dikkenbergen (in De Sijsselt de Doorenberg; M = het Moesdel. AHN, bewerking Mathilde

Ons valt ook de toponiem (naam van een plek) Moesdel op. Een plek met mos? Een vruchtbaar dal waar je goed groente kon telen? Jan geeft de verklaring: moerassig dal. Daarvoor heb ik een geschikte plek gevonden even ten noorden van de Dikkenberg. Een prachtig landbouwdal omgeven door heuvels. Opvallend zijn de grote stenen in het geploegde veld: je ziet er niks van op de foto, maar het ligt vol grote stenen (kwartsiet, kwarts).

IMG_20190319_143416.jpg
foto Mathilde

De meeste wegen op de kaart lopen van de bewoonde wereld in het westen van Wageningen, Bennekom, Hoekelum en Maanen naar het noordoosten richting De Ginkelse Hei. Een weg noemt hij zelfs de Wegh van Kreel naer Hasseloe: Harsselo is een voormalig kasteel in het Binnenveld bij De Kraats, en de Kreel is een boerderij bij de Ginckel. Ongelooflijk, was er een band tussen die twee huizen of is Harselo pars pro toto voor De Kraats en Kreel voor De Ginckel? Ook dat zijn nou niet bepaald wereldsteden, ook toen niet. Nu ligt de Oostbreukelderweg op de plek van die weg. Ook van de Laeckweg en de Houwersweg vinden we sporen terug op het AHN en ik teken ze in.

Opvallend genoeg loopt er geen weg door De Moft naar Ede. Er loopt alleen een grensweg van Quadenoord naar Ede om de Moft en De Sijsselt heen (het huidige fietspad), terwijl dat niet de kortste vliegroute is. Het bos wordt gebruikt door Renkum, Harten, Wageningen, Bennekom, Harsselo, Maanen, Quadenoord, misschien zelfs door De Ginckel en Kreel. Edenaren liepen er omheen.

Drie wegen liggen er nog net zo. De Z-vormige weg langs de zuidgrens van De Sijsselt ligt er nog als wandelpaden die niet verschillen van andere wandelpaden. De weg van Quadenoord naar Ede langs De Sijsselt is nu het fietspad tussen de hei en het bos. Een 370 jaar oud fietspad, denk er maar eens aan de volgende keer dat je daar fietst. De derde is de weg van Maanen naar Arnhem. Die tekent Nicolaes van Maanen recht naar de zevensprong. Die weg ligt er ook nog, maar daar rijdt nu de trein overheen. Dat was dus gewoon een slimme doorsteek van dit grote moeilijk toegankelijke bos en daar hebben de spoorwegbouwers in 1850 gebruik van gemaakt. Dat betekent dat de zevensprong onder het spoor ligt. Alle andere wegen zijn min of meer verdwenen.

 

 

Advertenties