De Noordberg bij Heelsum ligt niet in het noorden: het is een verbastering van Den Oortberg. Oort is ‘hoek’, dus de Berg met de Hoek of de Berg op de Hoek. Hier den Oortbergh op de kaart van Kempinck uit 1616.

kaart 17

Bovenop den Oortbergh de driepotige galg. Hier heeft de galg van Doorwerth gestaan: er ligt daar een klein heuveltje dat ik vind lijken op een grafheuvel maar zonder infobord erbij, en dat wordt het Galgenheuveltje genoemd. Als we alle bomen om zouden hakken ligt de galg goed in het zicht boven de rivier: Hier Heers Ik, Heer van Doorwerth.

Ten westen onder de Oortbergh ligt de Mont vande Helsummer Begcke in de Rijn. Ik zie daar een hekwerk en zand: men heeft de beek willen leiden zodat de gronden ernaast gebruikt kunnen worden. De beek heeft Kempinck aangegeven met fijne streepjes. De monding ligt er nog maar is nu meer een vistrap: de echte mond is enkele jaren geleden verplaatst naar vlak naast Parenco.

Langs de Rijn ligt aan weerszijden van de beek Rijswerdt met zoals ik graspollen zou tekenen, maar dat zijn laag gesnoeide wilgen. In een rijswaard werd rijshout geoogst, meestal van wilgen die na snoeien niet hoger zijn dan ongeveer een meter. Dit soort wilgenrijsbossen zie je hier en daar weer verschijnen als herintroducering van oud cultuurgoed. Hier in Gelderland schijnt ook eikenrijshout te bestaan, maar welk hout dit is schrijft Kempinck er helaas niet bij.

Rechts loopt door de rijswaard een hanck: een hank of een strang is een nevengeul van de rivier in de uiterwaard. Vaak is dit voorheen de hoofdgeul geweest, maar is die verland toen de rivier zich weer eens verplaatste. Dat laten we nu niet meer toe, maar strangen zie je nog wel veel in de uiterwaarden: vaak prachtige vogelrijke natuurgebieden vol wilg en water. De rest van de uiterwaarden links en rechts zijn grasland. Links zie je de Dorenwertschen Joufferen Werth, waarvan vaak wordt gezegd dat die naam is ontleend aan het vrouwenklooster in Renkum, maar dat kan niet: de naam is ouder dan het klooster. Deze uiterwaard heet nu Jufferswaard. Rechts de Dorenwertsche Weijlanden.

Tussen de Oortbergh en de beek ligt het vishek. Nog altijd, 403 na het maken van deze kaart, wordt de brug over de beek in de uiterwaard het Vishek genoemd zonder dat er een bordje bij staat. Gewoon een naam die van generatie op generatie is overgedragen. Het vishek hield vis in de beek tegen zodat het kasteel Doorwerth die gemakkelijk kon vangen, las ik ergens. Het hek is nu weg, maar de plek is nog herkenbaar.

Op de Oortbergh tekent Kempinck twee bomen. Nu is de punt van de Noordberg bebost, net als de steilranden langs de Rijn en de Heelsummerbeek. Blijkbaar was het toen kaal, anders had hij wel boompjes getekend.

Rechts tekent hij niet gewoon een steilrand, maar een reeks heuvels: dat klopt niet, maar wel zitten er inhammen in de steilrand. Vlakbij de Noordberg bij de boerderij de Noordberg (nu Veld en Beek), lag de afdaling naar het veer tussen Heelsum en Driel. Ik vermoed dat dit de weg is die Kempinck tekent de uiterwaard in, met een houten hekje afgesloten. Blijkbaar liep er vee op de berg en/of in de uiterwaard, anders zou een hekje niet nodig zijn geweest. Jammer dat hij het veer zelf niet heeft getekend, maar dat hoorde niet bij Doorwerth dus niet bij zijn opdracht. Deze plek bij de steilrand is nu nog goed herkenbaar als een kuil in het wandelpad met een holle weg naar beneden en natuurlijk een pad rechtstreeks naar Heelsum.

Ik zie geen weg van het kasteel naar de galg. Het lijkt er meer op dat er een weg loopt onder langs de steilrand, langs het hekje van de uiterwaard. Nu, in 2019, loopt de weg daar bovenlangs. Onderlangs mag je niet meer komen: dat is het natuurreservaat de kleiputten.

Nog meer bijzonders? In de Jufferswaart is een deel met een rode lijn afgetekend: dat is grond van het Vrouwenklooster. De rest is van het kasteel. Hoewel Kempinck de grenzen wel wat te gunstig voor het kasteel schijnt te hebben afgetekend: dat was immers zijn opdrachtgever.

Nog meer boeiends op dit detail?

 

 

Advertenties