Bij de prachtige gekleurde kaart van Nicolaes van Geelkercken uit 1655 hoort een schetskaart. Niet zo mooi gekleurd, niet zo perfect, maar super interessant. Het gaat om de polder van Doesburg ten noorden van Ede. Die polder waterde af via een wetering die bij de Eemwal uitmondde in de Grift en dan in de Rijn. Ik heb al vele stukken geschreven over het Binnenveld en de gevolgen van de omkering van de stroomrichting van het water in de 17de eeuw toen Veenendaal het hoogveen ging ontwateren. Wie rechts op Binnenveld klikt, krijgt die stukken bij elkaar te zien.

Ook deze kaart gaat over het waterprobleem van de Doesburgse polder. Hoe meer waterproblemen, des te meer kaarten voor mij (en slapeloze nachten). De afwatering van de polder van Doesburg bezorgde tientallen jaren hoofdbrekens. Wie nu fietst door landelijk Doesburg, merkt er helemaal niks meer van: alles werkt nu.

kaart 16 Binnenveld

Eerst oriënteren: het noorden is boven. Dat is wennen: de overzichtskaarten kijken  vanuit Gelderland naar Utrecht. Dan kun je je vel perkament of papier lekker in de breedte uitspreiden op je tafel en teken je dus de Rijn links en de Zuiderzee rechts. Ik begin het bijna logisch te vinden. Maar bij deze kaart dus niet: Nicolaes tekent het noorden boven zoals we dat nu gewend zijn.

In het midden op de kaart staat Boûrschap Doûsburgh: het gaat om de Doesburgse polder ten noorden van Ede. Rechts zie je de Doesburgse molen, die staat er nog. Rechtsonder de Gemeent Kernhem. Hij tekent alleen de zuidwesthoek van de polder. Rond de polder een dijk: de Doûsburgse Kade (die ligt er nog). In het westen is de grens met de nieuwe vervening vanuit Veenendaal met een mooi stelsel van sloten en kades:

kaart 16 Binnenveld

Rechts de polder, daarlangs een smalle schoûsloot, dan de brede Veensteegh, dan weer een sloot, dan de Nijendam en dan aan de westkant tenslotte nog een sloot. Blijkbaar heeft de Nijendam de oude polderdijk opgeslokt. De Nijendam lijkt te horen bij de nieuwe verveningen vanuit het westen; de Doesburgse Polder is ouder.

Nicolaes tekent een aantal stegen: die liggen er nog net zo. De A30 ligt precies over de Schouwsloot en Veensteegh. Ik herken de Seghsteegh (nu Zecksteeg), de Schamsteegh, de Nijesteegh, de Broecksteegh (nu Krommesteeg en de naam Broeksteeg is alleen het OW-deel). Maar waar is dan die Nijendam? Is dat de Meijkade? Maar die past niet in de blokstructuur van de polder en loopt niet parallel aan de schouwsloot. De verkavelingsstructuur tussen de sloot en kade is in het noorden volgens de polder, en in het zuiden volgens de westelijke vervening. Bovendien kon Nicolaes best wel wat en als hij de kade vlak langs de Veensteeg tekent, dan geloof ik hem. Maar het klopt niet met zoals het nu is, zelfs niet als ik de A30 wegdenk.

Het lijkt erop dat de ZW hoek van de polder op een gegeven moment is opgegeven en is opgegaan in de vervening. Nicolaes noemt dit Allemans Hoijlant, dus goed ontwaterd was het vast niet. Het Doesburgseschut lag bij de T van de Heremeijesteeg en de Doesburgerdijk, of moet ik toch meer naar het oosten zoeken?

Bij het Doesburgse schut schrijft Nicolaes ‘hier dint dit wat ûijtgerûmpt te sijn. Daar moest wat uitgeruimd worden. Nicolaes tekent een stippellijn tussen het schut en de Seghsteegh. Daar gaat de tekst over. Ik nummer de regels zodat je mee kunt puzzelen:

  1. Eertijts hefft men de slûijsen int laagste van den landerijen gelegt
  2. met sûlcken verstande dat se daer altemael naer de Grebslûijs
  3. hebben te regûleren. Nû wordt bevonden dat de Veensteeg
  4. lager legt als het schût. Alsoo dat het waeter van de Segsteegh
  5. naer de Veensteegh loopt dattet in den hoijtijt schade doet enden anderen
  6. verdreuckt. Nû om dit ten deel voor te komen, soo soude men ’t waeter
  7. aen de Seghsteegh tegemoet komen en brengen het selve lângs desel steegh
  8. naer het schût, oft langs de Schamsteegh invoegende als de stippelijn aenwijsen.
  9. Inden hoijtijt soude men een dâmetien onder het schûtzel in letter A leggen.
  10. Vanders aen wat sijde vanden Veensteeg dat men een dametien soude leggen
  11. heeft sijn bedencken.

Enkele verklaringen zodat het lezen (tip: lees hardop) gemakkelijker wordt:

  • verdreuckt: verdrukt, in het nauw drijft, moeilijk maakt?
  • regel 5: Om dit ten dele te voorkomen zou je het water tegemoet kunnen komen.
  • regel 6 en 7: Een idee is om de Seghsteeg aan te sluiten op het Doesburgseschut (en dus te voorkomen dat het water naar de Veensteeg loopt).
  • regel 8: Een tweede idee is om een nieuwe sloot te graven tussen de Schamsteeg en het schut volgens de stippellijn
  • regel 9: en dan leg je in de hooitijd een dammetje in de sloot bij punt A naast het schut om te voorkomen dat het allemans hooiland nat wordt.
  • regel 10 en 11: Want het plan van de mensen bij de Veensteeg om een dam in de sloot te leggen om zo te voorkomen dat het water naar de Veensteeg loopt, is een slecht plan.

Is die sloot langs de stippellijn er ooit gekomen? Ik kijk op de kaarten van topotijdreis van voor de aanleg van de A30 hoe het zit met de stegen, sloten en verkaveling. Ik vermoed van wel.

Advertenties