[Eerste versie 27 juli 2019, herzien 27 oktober 2020.]

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!

Nog een keer over deze prachtige kaart van Nicolaes van Geelkercken. Ik wil de Schoonebeekse grift volgen op de kaart en alle teksten ontcijferen.

De Schoonenbeecksegrijft begint op de kaart bij een ganzenpoot van wijken (veenkanalen) ten noorden van de Zwaluwstaart in Veenendaal. Volgens mij is dat ten ZW van het fort aan de Buurtsteeg, een onbeduidend punt waar een Y van slootjes ligt.

Bij die ganzenpoot komen vier wijken samen: de Gilbert van Schonenbecks Grijft, een tweede waar Nicolaes schrijft: dese wijck vlijt naer Rijswou, de Joffrouwen Wijck, een naamloze naar het westen, en een wetering die blijkbaar niet voor het vervoer van turf wordt gebruikt maar is gegraven voor de ontwatering: Veltiens Graeff.

ganzenpoot

Vanaf die ganzenpoot loopt de Schoonbeecksegrift naar de Rooden Haen: toen een herberg, veel later een onderdeel van de Grebbelinie maar die bestond nog niet in 1628 of 1651. Bij de Roden Haen tekent Nicolaes een grote weg: de Dwarswegh naer Eede en de Munckenwegh. Behalve de Schoonbeeckse Grift tekent hij ook een klein beekje.

rodehaan

Een eindje verder komen we bij de Davelaer: later onderdeel van de Grebbelinie, maar toen dus nog niet. In het veen ten oosten van de Gift schrijft Nicolaes dat dit nijt gegraven is. In potlood zet hij een tekst langs de Grift en die is moeilijk leesbaar, maar ik maak er dit van: door dese weg ten soude het water heft gestopt werden. Ik houd me aanbevolen voor een betere suggestie.

1davelaer

We komen bij Ringelpoel. Langs de Grift schrijft Nicolaes: den Heer van Jaersvelts goet. Twee heulen gaan onder de grift door: de huel opt Ran [?] en de huel anden Ringelpoel. Op twee plekken werkt het kanaal niet helemaal zoals bedoeld is blijkbaar. Nicolaes schrijft twee keer: loopt dese wegh aff. We zitten inmiddels bij de Mersberger Gemeent en komen bij de Lichtenbergh. Nicolaes tekent een toren met een bolletje.

1ringelpoel

In de Marense Gemeent tekent hij een windmolen en dan komen we bij Wouwenbergh. Hier tekent hij een kerk en een aantal huizen. Over de Grift tekent hij de Wouenbergse brugh. Aan de andere kant van Wouwenbergh tekent hij een schans bij de Cruijswegh. En kasteel Gerestein.

1wouenbergh

Dan komen we bij een leuk waterpunt: de kruising tussen de Grift en de Luntersebeeck (nu ligt hier de Rode Brug)Nicolaes noemt het de Cruijsbeek. Over de Luntersebeek tekent hij de Luesderbrugh (nu de Mofferbrug) en hij tekent de Broeckdijck (Leusbroekerstraatweg), kasteel Ravenswaij en Ouwenaars Horst (Ooievaarshorst). Even verder weer een windmolen.

1cruijsbeek

Even verder liggen twee huizen: de Ruthenburgh (Ruitenbeek) en de Lochorst (Lokhorst). Beide hebben een bruggetje over de Grift, hoewel de hoofdweg aan de andere kant loopt. Verder naar het oosten ligt hier Hamersvelt: nu een verzorgingshuis in Leusden. We volgen de Grift verder en komen vlak voor Heijligenbergh op het punt waar de Luntersebeeck en de Grijft samenkomen. Vanaf daar zal Gilbert niet zoveel meer gegraven alleen de beek wat aangepast hebben.

1heijligenberg

Tussen Heijligenbergh en Amersvoort staat Kettenbleijck. Daar heeft een Kattenbroeck gelegen met een bleek. En dat is weer een mooi verhaal: daar lagen dus buiten Amersfoort wasserijen met bleken en die maakten gebruik van het schone water van de beek. Zij hadden natuurlijk helemaal geen behoefte aan het vieze turfwater van Gilbert, en ze kregen het stadsbestuur zo ver dat Gilbert een eigen grift moest graven naar de gracht voor zijn turfschepen. Die grift heeft niet lang bestaan, maar er is wel een kaart van. Die zoek ik nog wel eens op.

1amersfoort

En dan zijn we in Amersfoort aangekomen waar de kaart helaas is beschadigd. En dat is jammer want daar in die hoek van de weg staat nog een tekst, maar daar begin ik niet aan.

Opvallend hoeveel plekken nu nog herkenbaar zijn!

Meer over het water in het Binnenveld en Gelderse Vallei.