Een zijvang is een dijk dwars op de rivier om het land benedenstrooms daarvan droog te houden. Hier ligt op de grens van Gelderland en Utrecht een weg (op een dijk) die Zijdvang wordt genoemd. Nergens heb ik kunnen lezen waarom die daar ligt, dus ik associeerde deze Zijdvang met een zijvang . Hij zou dan Utrecht beschermen tegen water vanuit de Rijn bij Wageningen. Maar een artikel van Vervloet zette me aan het denken. Niet dat het artikel hierover gaat, maar hij beschrijft hoe Wageningen een dam opwierp tegen het water vanuit het Binnenveld. Niet vanuit de Rijn dus.

Waarom twijfel ik? Omdat de Wageningse Zijdvang anders is dan andere zijvangen.

Ten eerste is een zijvang gunstig voor benedenstrooms gebied. Maar hier ligt niks benedenstrooms. Bovenstrooms ligt Wageningen, de Nude en de grote Nudepolder, benedenstrooms lag Grebbe, maar dat lag hoog en droog tegen de Grebbeberg en had geen afleidingsdijk nodig.

Ten tweede loopt de Zijdvang niet door tot aan de Rijn maar stopt bij de Grebbedijk. Misschien liep hij vroeger wel door, misschien is de Zijdvang opgenomen in de Grebbedijk. Op de volgende kaart uit 1664 (bron Gelders Archief) staat een sijtwangh ingetekend tussen de Rijn en de Grift, en ik denk dat daar de grens tussen Utrecht en Gelderland loopt.

1539
Je ziet rechtsbovenaan Wageningen, wat een stad. Den Rhijnstroom stroomt rechts van boven naar beneden (logisch eigenlijk). Verder zie je van boven naar beneden de NZ-lopende Dijkgraaf, Rhijnsteegh, Slagsteegh, Veensteegh, Kromme Eem en Turfgrift. Met daar diagonaal doorheen een rode lijn, een plan voor een nieuw kanaal tussen de Rijn en de Zuiderzee. Op de volgende kaart een detail met De Sijtwangh.

zijdvang detail

Je ziet Den Rhijnstroom, de Grebbesluis en de huizen Levendaal en Heimerstein. Het groene kanaal is de Grift. Een eindje verder de Haarsluis, de Kromme Eem, de Broeksluis. In het bruin de Rhijndijk, nu Grebbedijk die loopt van de Grebbesluis naar Wageningen. En dus de Sijtwangh: zo te zien een dijkje met deels een watertje erlangs dat bij de Haarsluis in de Kromme Eem stroomt. Het dijkje loopt niet door tot aan de Rijn, daar begint wel een sloot.

Hier de situatie nu, ongeveer hetzelfde gebied maar dan 90 graden gedraaid.

zijdvang nu

Je ziet links de Grebbeberg, met onderaan het hoornwerk van de Grebbelinie en de De Grebbedijk. Daar begint ook de Neude, de weg naar Wageningen. In geel-zwart de grens tussen Utrecht en Gelderland. De straatnaam staat hier niet bij, maar ten noorden van de Neude volgt de grens een weg die Zijdvang heet. Op de hoek staat een bijzonder mooie grenspaal. Het dijkje van de Zijdvang ligt alleen ten noorden van de weg, ten zuiden ligt wel een weg, maar zonder dijkje.

Conclusie: Deze zijvang houdt geen water uit de Rijn tegen, dus dit is geen gewone zijvang. Mijn hypothese is: hij beschermt de kostbare Nudepolder.

Laten we daar eens naar kijken.

De Nudepolder ligt in het zuidelijkste deel van het Binnenveld in de Gelderse Vallei. Dit zijn stroomruggen en komgronden van de Rijn, het lijkt op een uiterwaard.  De Nude is een stukje Betuwe ten noorden van de Rijn, met fruitboomgaarden en al.

Mijn theorie is dat vanuit Wageningen eerst de Nude werd ontgonnen, voor de ontginning van het Binnenveld begon. Er zijn geen schriftelijke bronnen die dit bevestigen of ontkennen. Op de oudste kaarten staan de polders al ingetekend. Maar ook staan op de kaarten uit de 16e eeuw beken die vanuit het Binnenveld afwateren op de Rijn, zie bijvoorbeeld de kaart van sGrooten, waarop ook de zijvang staat.

sgrooten kaart 15
Sgrooten.

In het brede dal moeten drie of vier beken gelegen hebben, waarvan een of twee bij Wageningen zelf, maar dat is een ander verhaal. Door de Nude stroomden een of twee beken, en ik kan niet zien of ze samenliepen voor ze op het laagste punt, vlakbij de Grebbeberg, in de Rijn kwamen of dat ze elk een eigen monding hadden (wat minder logisch is gezien de stroomruggen van de Rijn). De grote monding onder de Grebbeberg en bijbehorende beek noem ik de Grift. Nu ligt hier de brede ingang van het Valleikanaal.

Op zeker moment, vroeg in de geschiedenis, zijn vanuit Wageningen de stroomruggen en komgronden bij de Nude ingepolderd. De nieuwe polder wordt ontwaterd via oost-west heinsloten die lozen op twee tochtsloten om de polder heen die samen komen bij de Haarsluis die loost op de Grift. Het ligt er nog allemaal net zo.

foto Wageningen stuw
de uitgang van de Nudepolder: de Haarsluis. foto: Mathilde, 2018

Ten noorden en oosten legde men een dijk tegen indringend water. Ten westen van de nieuwe polder was dit niet nodig, want dat ligt lager. Maar toch: de Grift stroomde nogal eens over vanuit het Binnenveld (of vanuit de Rijn?), en dan stroomde de polder ook onder. Daarom is daar, benedenstrooms, toch een dijk gelegd. Een dijk langs de Grift had ook geholpen, maar zover loopt de polder niet door. De polder stopt bij de grens met Utrecht, dus ligt de dijk precies op de grens. Dus: de zijvang beschermt de polder tegen overstromingen vanuit de Grift en het Binnenveld (en vanuit de Rijn via de Grift).

nudepolders
De Nudepolder. Rood: dijk. Blauw: water. Zwart: de Haarsluis. topotijdreis, bewerking Mathilde 2019

Ik vraag me af waarom daar de grens tussen Utrecht en Gelderland ligt. In het gebied ten noorden van de Haarsluis lag de grens midden door de Kromme Eem (zie de blauwe kronkellijn) en het lijkt logisch dat de grens in het zuiden ook een natuurlijke lijn volgde. Liep de Kromme Eem daar vroeger? Er blijven nog vragen over, maar toch passen veel puzzelstukjes in dit verhaal.

Ik had, zie het begin van dit stukje, vanwege twee redenen twijfels bij de Zijdvang als zijvang die het achterland tegen Rijnwater zou beschermen. Klopt het verhaal nu wel? Ja, het is wel een zijvang, maar niet tegen bovenstrooms Rijnwater. Bovendien is er een nieuw puzzelstukje bij: waarom ligt daar de grens?

Een hypothese houdt stand tot het tegendeel bewezen wordt. Ik ben hier vandaag tevreden mee, deze theorie klopt met alles wat ik weet en gelezen heb. Ik ben benieuwd hoelang hij standhoudt.

 

 

De serie over de Wageningse Zijdvang:

  1. Wat is een zijvang
  2. Het Binnenveld in 1400
  3. Langs de Zijdvang
  4. De Nudepolder en Zijdvang van Wageningen

 

Geboeid geraakt en zin om meer te lezen over zijvangen in Nederland?

 

Advertenties