In 1629 werd een groot proces gevoerd over een weg die volgens sommigen sinds mensenheugenis langs de boerderij Nieuw Reemst liep (over de akker), maar volgens de nieuwe eigenaresse Ermgaard Elisabeth van Dorth, erfgename van Rosendael ten westen van de Westenbergen langs zou moeten lopen.

Nu, 2021, loopt het fietspad langs de boerderij. Daar is een groot gat in de duinen tussen de Westerbergen en het Oude Hout, en daar loopt de weg doorheen. Volgens de gedaagde partij in het proces was dat in hun tijd ook zo en was dit altijd zo geweest. Dat de Hoge Heren en Dames daar dan ineens een ontginning Nieuw Reemst beginnen, is volgens hun dus behoorlijk onhandig, want die ontginning ligt pal op de weg.

Bij het proces wordt een kaartje gemaakt waarop de twee alternatieven zijn ingetekend.

Reemst kaart 17
Reemst, GA 5123-1631-9

Ermgaard stelt dat de Vossenweg om de Westenberg heen naar Mossel loopt. Terwijl anderen verklaren dat de Vossenweg bij A meer naar rechts gaat en tussen de Westenberg en het Oude Hout door loopt, over de nieuwe akker dus. De Vossenweg was in die tijd de kortste verbindingsweg tussen Mossel en Heelsum. Ermgaard wil dus dat mensen niet over haar akker maar om de Westenberg heen lopen. Maar daar ligt geen grond van haar, dat is van Ginckel! De stippellijn op het caertgen zal de grens zijn, de doorgetrokken lijn de weg. Oh oh oh.

In het Gelders Archief beslaat het proces een dik pak moeilijk leesbaar papier. Ik heb het hele processtuk gelezen: het verslag van Kelffken en Glummer, de getuigenissen van beide kanten en de uitspraak.

Opvallend dat in 1629 het eikenbos bij Nieuw Reemst al het Oude Hout wordt genoemd. Het ligt er nog net zo.

In regel 34/35 wordt de kopie van een brief genoemd, en ook die heb ik gepoogd te lezen wat niet eenvoudig was, mede omdat de kopieerder blijkbaar ook niet alles kon lezen. Want nu denk je ‘oud = oud’, maar voor de kopieerder was deze brief ook al 184 jaar oud! De tekst van die brief uit 1445 zit ook in de pdf.

Die brief gaat over het volgende: In 1445 geeft de hertog een stuk grond in pacht uit aan Johan Postelman, erfelijk en eeuwig, genaamd de Hynder (Hinderkamp), tegen de grens van Ede en Ginkel aan, en hoewel niet goed staat omschreven waar dit ligt, is het duidelijk dat dit Nieuw Reemst moet zijn. 1445, dat is dus honderd jaar eerder dan ik dacht dat de ontginning begonnen is. Bij alles wat ik lees, doemen meer nieuwe vragen op dan antwoorden….

Zoals bij alle processen over grondrechten, worden een aantal getuigen van beide zijden gehoord: meestal ouderen die al jaren ter plekke wonen en werken. Hen wordt gevraagd of ze langs de ene of de andere kant lopen.

Tenslotte de uitspraak door rechter Bram Leender. En wat zegt de wijze rechter? Los het maar lekker zelf op in vriendschap, en als dat niet lukt, roepen we jullie in de rechtbank in Ede.

Laat ik eerst eens alle teksten ontcijferen. Ik houd me aanbevolen voor verbeteringen:

  • linksboven staat Hindevellt. Dat is een boerderij bij De Ginckel
  • rondom de kaart staat Noordt, Oost, Zuijdt, West.
  • bij het kleine huisje staat Mossel, bij het grote huis (nieuw-Reemst) staat Westerberch, ’t Olde Holdt, engegraven landt en den wech met sant belopen.
  • bij A splitsen twee wegen zich. Ze heten beiden Voscheweechsken. Deze weg begint in het zuiden bij de Paelberch.
  • Bij B ligt een put pol, ernaast staat pretensie van den bepalinge.

Punten A, B en C worden uitgelegd in de stukken. Punt A is de splitsing van de Vosseweg, punt B en C lijken op putten of pollen. Op het AHN wil ik proberen deze drie punten zo goed mogelijk te lokaliseren. Hier het resultaat:

Onderaan van links naar rechts de Amsterdamse Weg, links onderin de Mechelse kuil. De boerderij Nieuw-Reemst ligt er nog net zo in de eenzaamheid.

AHN Gelderland Ede
bron: AHN, bewerking: Mathilde, 2019

Zie je het raatakkerveld ten westen van de Westerberg? Dat zie je dus alleen op het AHN, in het veld zie je niks.

Sommige dingen zijn onveranderd, zoals het Hindeveltt, Oud-Reemst, ’t Oude Hout en de Westerberg. De Paelberg ligt meer naar het zuiden. De Vossenweg loopt volgens Geert Nijland over de huidige Kruisweg op de grens tussen Reemst en Ginkel. Punt A, de Y-splitsing, stond tot 1972 op de topokaart. Van B ontbreekt elk spoor, op de plek van mijn noordelijke blauwe stip ligt een duidelijke laagte, maar die kan net zo goed uit de Tweede Wereldoorlog stammen. Maar goed, daar ergens.

Bekijk ons boek Van Heelsum naar Otterlo, over de oude Vossenweg door ruimte en tijd. Hierin beschrijven we een prachtige wandelroute met bijna 100% zandweggarantie tussen Heelsum en Otterlo. Met aandacht voor landschap, natuur en cultuurhistorie.

Voor abonnees

Lees de transcriptie door je vandaag nog te abonneren.