Meer over Renkum, Otterlo, Planken Wambuis, Mossel en Reemst lees je in ons boek ‘Over de Vossenweg’. We lopen van Heelsum naar Otterlo en beschrijven wat we tegenkomen: geologie, landschap, bodem, vegetatie, oude wegen, grenspalen, en nog veel meer. Het boekomslag in de rechterkolom leidt naar bol.com. Je kunt het ook bestellen in je eigen boekwinkel.

sGrooten tekent in 1570 een schitterend gekleurde kaart van de Veluwe. Ik zoom in op Mossel en zie dat hij daar een beek laat beginnen. Die beek is er niet meer. Hoe zit dit?

sGrooten kaart detail 16
sGrooten 1570

Ik volg zijn lijntje en het blijkt de Valksebeek te zijn, die nu in Otterlo ontspringt en vandaar naar het westen loopt. Na het buurtschap Valk, gaat de beek over in de Barneveldsebeek. Kan het zo zijn dat deze beek in 1570 begon bij Mossel?

Nou is de kaart van sGrooten wel mooi maar niet zo nauwkeurig. De bergen ten westen van Otterloo liggen er in het echt bijvoorbeeld niet. Toch kijk ik beter.

De Valksebeek loopt door de Kom van Otterlo wat een uitloper is van de Gelderse Vallei: hier lag in de voorlaatste ijstijd ijs wat rond zich de Stuwwal van Reemst heeft opgeperst. Daarna is de kom in de laatste ijstijd opgevuld met dekzand. Otterlo is nu vlak (met dekzandreliëf maar daar zie je weinig van). De Valksebeek is de enige beek in de verre omgeving. Als dit gebied vroeger een beek heeft gekend, kan het alleen de Valksebeek zijn.

Nu ligt er in de Kom van Otterlo ten zuiden van het dorp het Mosselsezand, een groot stuifzandgebied. Een volledig uitgegroeid stuifzandgebied bestaat uit een bron, van waaruit het zand wegstuift, zand waar het zand neerkomt en een serie kamduinen aan het eind. De windrichting die dit voor elkaar weet te krijgen komt uit het ZuidWesten. De bron ligt dus ZW van het zand en het kamduin ten NO.

Bij de verstuiving van Mossel is zowel de bron, het zand en het kamduin (of paraboolduinen) zichtbaar. Het zand is uiteraard het Mosselse Zand, heerlijk speelgebied. Ten ZW hiervan liggen een paar brongebieden: als ze zichtbaar zijn in het veld uitwaaiingslaagten of uitgestoven vlaktes genoemd. Daar is het zand uitgestoven tot aan een harde laag of tot aan het grondwater: het gevolg is een vlak gebied wat lager ligt dan de omgeving zonder dikke zandlaag erop. Een uitgestoven laagte ligt bij het berkenbos langs het verhoogd liggende fietspad (niet te zien op de foto) het Mosselsepad.

IMG_20191218_121052.jpg foto Ede
berkenbos op uitgestoven vlakte, Mossel. foto: Mathilde, 2019

Ten NO van het Mosselse Zand ligt een reeks kamduinen. De hoogste kamduinen liggen veel verder naar het NO in De Hoge Veluwe bij De Pampel (ten ZW van het Kröller Müller museum), rechts bovenin op mijn uitsnede. Halverwege Pampel en Mossel liggen de kamduinen van het Otterlose Bos, waar je vroeger zo prachtig over de kam kon lopen: het hoort allemaal bij elkaar.

75362 ahn Ede
De Kom van Otterlo met het Mosselse Zand. Het berkenbos ligt in het rode rondje. AHN, bewerking Mathilde

Dit stuifzand heeft de Kom van Otterlo dus overstoven. Mijn verhaal begint een lijn te krijgen. Ten ZO van het Mosselse Zand ligt een nat laag gebied, Het Lage Veld, waar je niet mag komen. Van Geelkercken tekent hier in 1629 een paar vennen. Hier ligt ook Het Verdronken Bos, wat helaas nooit meer verdrinkt, en tot 1990 overstroomde de Harderwijkerweg hier regelmatig. Nog altijd liggen hier een paar vennen.

Kan het zo zijn dat dit Lage Veld de bovenloop van de Valksebeek is geweest? Jazeker kan dat, het klinkt zelfs zeer aannemelijk. Laat ik voorop stellen dat het water geen enkele andere kant uit kan: aan alle andere kanten liggen stuwwallen, door het doorbraakdal naar Ginckel heeft bij mijn weten nooit een beek gestroomd. De enige mogelijke uitgang is naar het NW.  Ik vraag me af of Het Lage Veld lager of hoger ligt dan de Valksebeek bij Otterlo en maak een doorsnede via het AHN. Hier het resultaat:

IMG-0312 ahn ede
De Kom van Otterlo en de Valksebeek op het AHN. Bewerking Mathilde, 2010

Je ziet dat dit logisch lijkt. Je ziet dat de grote lijn doorloopt, en dat het stuifzand de boel heeft verstierd. Mijn streepje begint precies in het ven, dat ligt lager dan de grote lijn, maar afgezien van dat punt is het een prachtig aflopend dal richting de huidige Valksebeek bij de Koeweg in Otterlo.

Maar: was dit nog zo in de tijd van sGrooten? Begon de verstuiving pas na 1570? Dat is een andere vraag. De zandverstuivingen zijn van na het jaar 1000, denkt men. Sommigen geven de mens de schuld: teveel mensen, teveel plaggen, hakken en branden, teveel schapen: dat moet dan aan het eind van de Middeleeuwen begonnen zijn. Anderen geven klimaatverandering de schuld: na 1000 werd het droger, dus werd het land kaler. Dan kan de verstuiving eerder begonnen zijn. Weer anderen de jacht en de duizenden konijnen die daarvoor werden uitgezet de schuld: dan moet je denken aan de 17de en 18de eeuw. Volgens de enige bron die iets over de ouderdom vermeldt is het Mosselse Zand een van de eerste verstoven gebieden.

Zou sGrooten een verouderde kaart hebben getekend? Zou de verstuiving toen nog niet zo heftig zijn geweest, dat de beek nog niet was afgesloten? Of tekende hij maar wat? Ik weet het niet. Maar afgezien van het tijdstip: dat Het Lage Veld vóór de verstuiving afwaterde op de Valksebeek staat voor mij wel vast.

meer over Otterlo