Nederland is een nogal lastig studiegebied voor stroomgebied-fanaten zoals ik: In Zwitserland volg je de bergkammen en je ziet zo of een druppel in het ene of het andere beekdal stroomt. En waar die beek heen gaat. Maar hier is de rivier nogal eens juist het hoogste punt tussen de zanderige stroomruggen, en zijn de komgronden en polders de laagste punten. Waarheen stroomt een regendruppel die valt in de laag gelegen komgrond tussen twee hoger gelegen rivieren? Naar beneden, en dat is zeker niet naar de Nieuwe Waterweg bij Rotterdam.

In het oosten en zuiden van ons land is het niet veel gemakkelijker. Geen enkele beek stroomt op zijn natuurlijke plek, al het water is gekanaliseerd om de Nuttige Gronden heen gelegd: onderlangs om landbouwgronden te ontwateren of bovenlangs om landerijen te irrigeren. Hoogveengebieden zijn afgegraven. Kilometers beek liggen onzichtbaar in duikers.

Om een beter begrip te krijgen van Nederland-Waterland heb ik een overzichtskaat van de grote stroomgebieden nodig. De allergrofste indeling vind ik hier: vier stroomgebieden: Schelde, Maas, Rijn en Eems.

Ik weet niet waar dit kaartje vandaan komt, de Bos-atlas misschien? Ik heb het van Twitter. Maar volgens mij is dit kaartje te simpel en niet eens juist. Het lastige is dat West-Nederland een grote delta is waar van allerlei kanten rivieren in uitstromen. Die rivieren kun je niet van elkaar scheiden: het zijn vlechtende rivieren die in elkaar en uit elkaar stromen en tussen de diverse stromen eilanden (waarden) vormen. Maar ik vind het raar om bijvoorbeeld de Hunze die de Hondsrug ontwatert naar de Waddenzee, en de Vecht die uit Duitsland via het IJsselmeer ook op de Waddenzee uitkomt deel van de Rijn te laten zijn. Teveel eer voor de Rijn lijkt me zo. (Er is nog een Vecht in Utrecht, maar dat is meer een Vechtje. Met Vecht bedoel ik de middelgrote rivier door noord Overijssel).

De kaart kiest voor de vier grootste rivieren die ons land binnenstromen. De Vecht is bij de Rijn ondergebracht en door die keuze is Friesland onderdeel van de Rijndelta. De Eems is apart, en dat klinkt logisch, maar waarom niet de andere kleinere rivieren die in de Waddenzee uitmonden apart genomen? Het Lauwersmeer is immers oorspronkelijk net zo’n estuarium als de Dollard en hoort meer bij de Eems dan bij de Rijn. De Brabantse rivieren die in de Maas stromen horen volgens deze kaart bij het stroomgebied van de Maas, maar je kunt net zo goed beweren dat ook de Waal daarbij hoort, dus dat de hele Betuwe erbij hoort (de oorspronkelijke Rijn stroomde naar Leiden). Ook de Schelde is apart genomen, maar de grens tussen Schelde en Maas is al net zo arbitrair als de andere grenzen.

Kortom: deze kaart lost niks op.

Ik heb een nieuw idee: wat als ik kijk naar de loop van de rivieren op de huidige stroomruggen met dijken erlangs maar zonder stuwen en verdeelwerken. Het water kan zijn eigen gang gaan, maar wel binnen de huidige dijken. Sommige rivierlopen die nu kunstmatig vol water worden gehouden, zullen verzanden. Ik vergeet bijvoorbeeld de stuw bij Driel die de verdeling tussen Rijn – Waal en IJssel regelt. Dan zal al het Rijnwater naar de Waal gaan, de Nederrijn verzanden en de IJssel een zelfstandige rivier worden. Hiermee ga ik lekker puzzelen, mijn grote hobby. Twee begrippen heb ik nodig om puzzelstukjes af te bakenen:

  • een zijrivier stroomt uit in een grotere rivier: de Regge is een zijrivier van de Vecht. Zijrivieren behoren bij het stroomgebied van een grotere rivier als ze samen in het lichtblauwe laagland uitstromen.
  • een aftakking stroomt een rivier uit: de Waal is een aftakking van de Rijn. Aftakkingen krijgen geen eigen puzzelstukje. Ik noem de Waal, Lek en Merwede allemaal Rijn.

 

In de ZW hoek beginnend zie ik de volgende grotere rivieren met een eigen monding in de lichtblauwe (ingepolderde) zee:

image_75933184-8957-4d39-85b7-b7426d012391.img_0336
Nederland boven NAP. Bron AHN, bewerking Mathilde

De Schelde stroomt de Westerschelde in met Schouwen-Duivenland als waterscheiding met de Maas en Rijn. De Oosterschelde wordt onbereikbaar voor de Schelde als we de dijken overeind houden maar stoppen met stuwen en waterverdelen maar ik reken dit deel toch maar bij de Schelde.

De Maas stroomt via de gegraven Bergse Maas naar het Hollands Diep en Haringvliet. Onderweg neemt hij de Brabantse rivieren op. De stroomrug is tevens de waterscheiding met de Rijn.

De Rijn stroomt in zijn geheel de Waal in en stroomt naar datzelfde Haringvliet. De Maas is dus een zijrivier van de Rijn. Dat is niet handig dus ik lap mijn principe aan de laars en zie de Rijn en Maas als twee grote rivieren met eigen stroomgebieden die ten westen van de Biesbosch samenkomen. De Noordgrens van het stroomgebied is de stroomrug van de Nederrijn en Oude Rijn naar Leiden. Rivieren ten noorden daarvan, zoals de Amstel, stromen naar het IJsselmeer.

Dan het IJsselmeer met de rivieren die daarop uitkomen. Dit zijn bijvoorbeeld de Zaan, Amstel, Utrechtse Vecht, Eem, IJssel, Vecht, Linde, Tjonger en vele kleinere daartussen. De langste en grootste rivier is de Vecht, maar ik noem het IJsselmeer.

Als enclave heb ik hier de Gelderse Vallei met de Eem ingetekend. Natuurlijk omdat ik daar woon. Ik weet dat het hoort bij het vanggebied van het IJsselmeer, maar het is zo’n mooi afgerond geheel met aan weerszijden een prachtige waterscheiding, dat het een eigen plek verdient.

De Hondsrug kun je doortrekken tot aan de Waddenzee en scheidt het koninkrijk van het IJsselmeer van de Duitse Eems die naar de Dollard stroomt. Dat puzzelstukje omvat ook de rivieren die uitkomen op de Waddenzee bij het Lauwersmeer zoals de Hunze.

Duidelijk, weer een puzzeltocht voltooid. Ik wil ook nog eens proberen uit te vogelen hoe het wordt als ik ook de dijken wegdenk: waar stromen de Maas en de Rijn dan heen? Ik vermoed dat de Rijn dan via de polders in Zuid-Holland en de Haarlemmermeer naar het IJsselmeer gaat stromen. Oeps, krijgt de Bosatlaskaart toch gelijk. Maar dat is een ander verhaal.