Nederland is een nogal lastig studiegebied voor stroomgebied-fanaten zoals ik: In Zwitserland volg je de bergkammen en je ziet zo of een druppel in het ene of het andere beekdal stroomt. En waar die beek heen gaat. Maar hier is de rivier nogal eens juist het hoogste punt tussen de zanderige stroomruggen, en zijn de komgronden en polders de laagste punten. Waarheen stroomt een regendruppel die valt in de laag gelegen komgrond tussen twee hoger gelegen rivieren? Naar beneden, en dat is zeker niet naar de Nieuwe Waterweg bij Rotterdam.

In het oosten en zuiden van ons land is het niet veel gemakkelijker. Geen enkele beek stroomt op zijn natuurlijke plek, al het water is gekanaliseerd om de Nuttige Gronden heen gelegd: onderlangs om landbouwgronden te ontwateren of bovenlangs om landerijen te irrigeren. Hoogveengebieden zijn afgegraven. Kilometers beek liggen onzichtbaar in duikers.

Ik wil een beter begrip te krijgen van Nederland-Waterland dat verder gaat dan Schelde, Maas, Rijn en Eems. Het lastige is dat je de rivieren in West-Nederland niet van elkaar kunt scheiden: het zijn vlechtende rivieren die in elkaar en uit elkaar stromen en tussen de diverse stromen eilanden (waarden) vormen.

Ik heb een nieuw idee: ik kijk naar de loop van de rivieren op de huidige stroomruggen met dijken erlangs maar zonder stuwen en verdeelwerken. Het water kan zijn eigen gang gaan, maar wel binnen de huidige dijken. Sommige rivierlopen die nu kunstmatig vol water worden gehouden, zullen verzanden. Zonder de stuw bij Driel zal de Nederrijn verzanden en de IJssel een zelfstandige rivier worden die ontspringt bij Rheden. Hiermee ga ik lekker puzzelen, mijn grote hobby. Twee begrippen heb ik nodig om puzzelstukjes af te bakenen:

  • een zijrivier stroomt een grotere rivier in: de Regge is een zijrivier van de Vecht. Zijrivieren behoren bij het stroomgebied van een grotere rivier als ze samen in het lichtblauwe laagland uitstromen.
  • een aftakking stroomt een rivier uit: de Waal is een aftakking van de Rijn. Aftakkingen krijgen geen eigen puzzelstukje. Ik noem de Waal, Lek en Merwede allemaal Rijn.

Ik zie zes grotere rivieren met een eigen monding in de lichtblauwe (ingepolderde) zee:

Stroomgebieden in Nederland
Nederland boven NAP. Bron AHN, bewerking Mathilde

De Schelde stroomt de Westerschelde in met Schouwen-Duivenland als waterscheiding met de Maas en Rijn. De Oosterschelde wordt onbereikbaar voor de Schelde als we de dijken overeind houden maar stoppen met stuwen en waterverdelen maar ik reken dit deel toch maar bij de Schelde.

De Maas stroomt via de gegraven Bergse Maas naar het Hollands Diep en Haringvliet. Onderweg neemt hij de Brabantse rivieren op. De stroomrug is tevens de waterscheiding met de Rijn.

De Rijn stroomt in zijn geheel de Waal in en stroomt naar datzelfde Haringvliet. De Maas is dus een zijrivier van de Rijn. Dat is niet handig dus ik lap mijn principe aan de laars en laat de Rijn de polders van Zuid-Holland stromen en dan naar zie de Rijn en Maas als twee grote rivieren met eigen stroomgebieden die ten westen van de Biesbosch samenkomen. De Noordgrens van het stroomgebied is de stroomrug van de Nederrijn en Oude Rijn naar Leiden. Rivieren ten noorden daarvan, zoals de Amstel, stromen naar het IJsselmeer.

Dan de Vecht. Die begint in Duitsland en is de grootste rivier naar het IJsselmeer. Het IJsselmeer is een estuarium, de monding is tussen Texel en Vlieland. Op dit rare stroomgebied komen vele andere rivieren uit die ontspringen in Nederland, zoals de Zaan, Amstel, Utrechtse Vecht, Eem, IJssel, Linde, Tjonger en vele kleinere daartussen.

Als enclave heb ik hier de Gelderse Vallei met de Eem ingetekend. Natuurlijk omdat ik daar woon. Ik weet dat het Eemdal hoort bij het stroomgebied van de Vecht, maar het is zo’n mooi afgerond geheel met aan weerszijden een prachtige waterscheiding, dat het een eigen plek verdient.

De Hondsrug scheidt het koninkrijk van de Vecht van de Duitse Eems die naar de Dollard stroomt. Dat puzzelstukje omvat ook de rivieren die uitkomen op de Waddenzee bij het Lauwersmeer zoals de Hunze.

Duidelijk, weer een puzzeltocht voltooid.