We fietsen weer eens naar Reemst en Mossel op zoek naar verrassingen. En zoals altijd vinden we die weer waar we ze het minst zoeken. We komen bij een grenspaal!

Ongeveer op het midden van de uitsnede van deze kaart staat bij het knikje Koertshuttenpol, en eerder al dachten we die gevonden te hebben. Alles klopte, dachten wij, behalve de afstanden. En dat is raar, want die kaart was in 1722 door Elshoff gemaakt juist om de grens duidelijk te krijgen, dus de afstanden zijn ongeveer het enige waar hij zich om bekommerde. Zou de grenspaal de Koerhuttenpol zijn?

De dubbele beukenrij is aangeplant door het echtpaar Torck de Roode van Heeckeren aan het eind van de 18de eeuw. Zij waren toen de eigenaars van kasteel Rosendael, en Reemst en Mossel (het huidige Planken Wambuis) hoorde daarbij. Zij lieten rond Reemst en langs de grote lanen een dubbele beukenrij planten. Over die beukenrij heb ik meer geschreven in de grens rond Reemst. Die dubbele beukenrij moet een indrukwekkend gezicht zijn geweest op de kale heide.

Maar behalve een beukenrij, is op deze foto links onderaan een kleine grenspaal te zien. Daarop staat nummer 75. Deze grenspaal is, denk ik, neergezet door het Ministerie van Oorlog toen de Eder Heide militair gebied werd. Ik sta hier precies op de hoek van deze heide. Die is inmiddels allang geen afgesloten militair gebied vol schietbanen meer – dat hekje houdt echt niks tegen – maar eens was dat anders.

Bovendien sta ik hier bovenop een heuveltje. Is dit Koertshuttenpol of Koerhuttenpol? Beide schrijfwijzen komen voor. Pol = heuveltje. Hut = hut. Een hut op een heuveltje dus. Maar is het de hut van Koert of is het een uitkijkhut? (koeren is koekeloeren is uitkijken) Als je alle bomen wegdenkt, dan zou dit een uitzichtpunt van jewelste zijn. Je moet vanaf dit punt Ede kunnen zien (zeker de Enka-toren) en de mast van Arnhem. Ik kan het niet bewijzen, want er staan nu bomen voor, maar ik houd het op Koerhuttenpol.

Ik sta dus op een heuveltje op de grens van Reemst en op de hoek van de Eder Heide. Waar ben ik? Hier de kaart van 2018:

Ik sta bij het grote rode rondje. Het kleinere, daarboven, is het uitzichtpunt bij de Valenberg. Waar de Valenberg niet is overigens, maar dat uitzichtpunt (de huidige koerhut) heet echt zo. Op de echte Valenberg, met 49,5 m+NAP het hoogste punt in de wijde omgeving ligt een steen van de RijksDriehoeksmeting.

Vergelijk eens de eerste kaart van Elshoff uit 1722 met deze: opvallend is het driehoekje in het NW. Dat driehoekje hoorde vroeger bij Reemst, maar is later door het Ministerie van Oorlog bij het militaire terrein getrokken. Langs de westgrens daarvan loopt de Ossenweg, die ligt er nog. Bij de ‘binnenhoek’ ligt in 2018 het uitzichtpunt, en in 1722 lagen daar twee pollen: die schijnen er nog te liggen, maar ik heb ze niet gezien. De overeenkomst tussen de twee kaarten is onmiskenbaar. Is mijn grote rondje de Koerhuttenpol? De hoek klopt niet: mijn rondje ligt op de stippellijn, teveel naar het oosten. Is de grens verlegd of is de stippellijn de eigenlijke grens?

Laten we eens kijken op de kaart uit 1922. De Eder Heide was toen militair gebied. Ik heb het uitzichtpunt van de Valenberg en de Koerhuttenpol ingetekend. Wat is er sinds 1922 veel bos bijgekomen. Het punt van de RijksDriehoeksmeting, toen Signaal geheten, staat er ook op. Het lijkt inderdaad of het hoogste punt van de Koerhuttenpol net iets meer naar het westen ligt. Het militaire terrein loopt tot aan de beukenrij.

Ik ga terug naar 1881, toen de Eder Heide nog geen militair terrein was om te bekijken of er meer naar het westen een oudere grens is:

Het eerste wat me opvalt is dat de Valenberg is verplaatst. Ik sta ineens bovenop de Valenberg! Het signaal is er nog niet. Toen dat werd geplaatst werd het waarchijnlijk Signaal Valenberg genoemd naar de dichtstbijzijnde top-met-naam en toen verplaatste de naam zich. Ik zie geen enkel bewijs voor een oudere grens ten westen van de kaarsrechte beukenrij.

Op het AHN duiken oude grenzen vrijwel altijd weer op: een walletje, een slootje, niets blijft verborgen. Ik maak een uitsnede die zo goed mogelijk overeenkomt met de kaarten en teken de twee rode stippen weer in. Niets wijst op een oude grens met een knik bij de Koerhuttenpol. De grens liep recht, ik sta niet op de Koerhuttenpol, die moet meer naar het westen liggen.

Wat vooral opvalt: het huidige uitzichtpunt ligt op een lange dijk. Dat is geen dijk natuurlijk, maar een duin dat gevormd is tijdens de grote zandverstuivingen tussen grofweg het jaar 1000 en 1900.

Ik denk dat de beukenrij van Torck de Roode van Heeckeren langs de stippellijn op de kaart van Elshoff is geplant en niet langs de Koerhuttenpol. Argumenten voor deze hypothese: de bomen staan in een rechte lijn, de ‘binnenhoek’ klopt vrijwel exact. Argument tegen: waarom zou het echtpaar Torck de Roode van Heeckeren hun gebied niet zo groot mogelijk hebben gemaakt als er twijfel was over de grens? Maar waar is dan de Koerhuttenpol? Waarom was daar twijfel over de grens?

En ineens weet ik wat ik moet doen: bij de Kelderbergen zit NU een knik in de bomenrij, en die liep in 1722 rechtdoor. Ik trek de bomenrij recht door, en teken de juiste hoek vanaf het uitzichtpunt- Valenberg. Op het scherm is dat wat lastig, maar er ligt een heuveltje vlakbij het kruispunt. Op papier zou dit perfect moeten passen.

De Koerhuttenpol! Ik heb hem!

Ja ik begrijp het volledig als dit stuk lastig te volgen is. Maar de volgende fietstocht gaat langs de Koerhuttenpol, en dan lees je meer.