Wij kennen nu Papendal als sportcentrum. Maar dat centrum heeft die naam niet zomaar gekozen: het ligt in, of eigenlijk net naast, een dal, het Papendal. Het Papendal is een droogdal uit het Weichselien, ontstaan doordat na een koude winter smeltende sneeuw een klein laagje ontdooide grond meenam naar beneden. En dat honderdduizend jaar lang. Het is nu een droog dal met hoogstens hier een daar een vennetje. Hier het Papendal op het AHN.

ahn kleur 3 veluwezoom
bron: AHN. Het Papendal is het noordzuid-dal net links van het midden, het langste zijdal van de Heelsumse Beek.

Het is dus een droogdal en het is ook een droog dal. Maar dat is niet altijd zo geweest. Zo verbaas ik me er al eerder over dat er zo’n gigantische heul in is gelegd bij Wolfheze. Want dat fietstunneltje is niet als fietstunneltje bedacht, maar als heul die waarschijnlijk broodnodig was om in natte tijden water af te voeren. Het is een klein fietstunneltje (velen kunnen er niet rechtop in lopen, maar gebogen over het stuur fietsend lukt wel) maar een grote heul.

Fietstunnel bij Wolfheze

De grote doorgang in het fietspad naar Reemst onder de A12 leek me ook raar. De A12 is door de Duitsers in de oorlog aangelegd, maar om daar zo’n gigantische heul in aan te leggen? Maar ik vergis me: dit was de onderdoorgang voor de spoorlijn van Wolfheze naar het Duitse vliegveld in Deelen, het bommenlijntje.

Tunnel onder de A12

En wat zie ik op de kaart van Elshoff uit 1722? Twee dammen in het Papendal!

Elshoff 1722, GA 0409-1538-0001

Geelkercken tekent er in 1629 zelfs vier. Damekes noemt hij ze. (Volgens het Gelders Archief is de kaart uit 1629, maar Van Geelkercken zelf noemt op meerdere plekken 1646. Voorzienende geest!). De dam bij de Vreepol is volgens Van Geelkercken widderom opgemaeckt anno 1646. Bij de dam bij de Braspol tekent hij nog een dam, en schrijft erbij “dese waeterdam moet hier leggen”.

Geelkercken 1629: vier dammen in het Papendal GA 2000-4609

Hij tekent ook wegkruisingen in het Papendal met blauwe vlekjes erboven: een weg op een dam, met een stuwmeeertje erachter!

GA 2000-4609

Dammen, heuse stuwdammen met stuwmeren erachter? Onvoorstelbaar, het is hier nu kurkdroog. Dan lees ik in een artikel dat nog steeds eens in de zoveel natte winters er water stroomt door het Papendal. Zouden er misschien nog steeds dammen liggen?

Ik zoek de plekken van de palen op de huidige topografische kaart: de Vredepol, de Braspol, plus nog twee. Dat is niet zo moeilijk, want er staan nog altijd grenspalen in het Papendal, waaronder de Vredenpol en de Braspol. De overige vind ik op Topotijdreis. In de buurt van de bovenste twee moeten de damekes gelegen hebben.

De palen met een dubbele cirkel ken ik bij naam: rechtsboven de Vredenpol, dan de Braspol, dan een naamloze en dan komt de Goossenspol, weer een paar naamloze en dan de Biessenpol. Die laatste staat op de ZOhoek van Reemst.

De dammen lagen bij de Vredenpol en de Braspol. Dan nog eentje daar tussenin waar de weg van Reemst naar Kempenberg het Papendal kruist, plus eentje verder bovenstrooms van de Vredenpol. Ik zoek de plekken op het AHN en teken ze in, ongeveer dan.

Dammen in het Papendal op kaarten uit 1653 en 1722

Het verrast me dat dit staat op kaarten uit de 17de eeuw. Want het was toen droog, het was de toptijd van de gigantische zandverstuivingen. Die zowel Elshoff als Van Geelkercken duidelijk intekenen. Maar hoe combineer je droogte en zandverstuivingen met dammen? Die dammen zullen nodig zijn geweest om afstromend water na een grote hoosbui op te vangen. Het zandgebied erachter was behoorlijk kaal, het zand was een slechte spons, er lag geen bodem op. Dus als het stortregende, stroomde het water over de grond weg, het beetje vruchtbare bovengrond wat er was meenemend. Gerrit stelt, ik denk terecht, dat ze bovenstrooms water wilden vasthouden als hooiland, weide, om vlas te roten misschien. Dat lijkt me heel goed mogelijk.

Het is weer actueel: uitgedroogde grond houdt slecht water vast. Ons waterschap waarschuwt er ook nu voor. Een paar hoosbuien maakt de droogte van de afgelopen jaren niet goed. Daar kwamen ze in 1646 in Reemst ook achter. Misschien moeten we wel weer aan de dam.

We gaan kijken in het veld naar de dammen. Niets. Niet eens een dal waarin hij gelegd zou kunnen worden.

Vriedenpol in Reemst
De Vredepol. Hier lag een dam.

Maar dan bedenk ik dat ik verkeerd heb gekeken: de asfaltweg Kempenerweg steekt vlak voor deze paal het Papendal over, en ligt daar wel degelijk op een dam. Bij gebrek aan een eigen foto een foto van Google streetview van die plek: rechts is het lager. Mijn dam!

[eerste versie 11 juli 2020, bijgewerkt 11 december 2020]