(eerste versie 28-12-2018, geheel nieuwe tekst 26-07-2020)

Sorry dat ik stoor. In de rechterkolom staat een doneerknop. Hiermee kun je 2 euro doneren voor het bijhouden van deze site en voor het publiceren van meer boeken. Mag wel, hoeft niet.

Het Binnenveld ligt tussen de stuwwallen van Utrecht en de Veluwe. Om bij het Binnenveld te mogen horen, hanteer ik als criterium dat het oorspronkelijk op de Rijn afwaterde. Nu is dat niet meer zo: de Rijn ligt veel hoger en Veenendaal lager. Nu noemen we het dal ten zuiden van de A12 het Binnenveld. Het is een open gebied van de gemeenten Veenendaal, Rhenen, Ede en Wageningen.

Aan geen van beide kanten stromen er beken de helling af naar beneden, zoals bijvoorbeeld bij Oosterbeek wel het geval is. Dit kun je zien op de legger van het waterschap. Het water zakt op de hellingen in de grond weg en loopt ondergronds ergens heen. Daarom lijkt het of er geen beken in het Binnenveld zijn, maar die waren er wel degelijk. Er ligt echter nog geen meter water op zijn natuurlijke plek.

Er zijn geen kaarten van het Binnenveld van voordat de polders werden aangelegd. Al vroeg hebben mensen hier met water geknutseld: er is een brief uit 1165 bewaard waarin de hertog van Gelre het recht geeft om in De Nude (het zuidelijkste puntje van het Binnenveld) een wetering te graven naar de Rijn.

Maar we weten wel iets. Waarschijnlijk lagen in het Binnenveld drie grotere beken:

  • een naamloze die ik Grift ga noemen en het zuidelijke deel van het veenkussen afwaterde op de Rijn. Deze zal langs de westkant van het veenkussen gelopen hebben.
  • de Kromme Eem die waarschijnlijk begon bij Beetrum in Doesburg en langs de oostkant van het veenkussen liep.

Deze twee stroomden ergens samen en kwamen bij de Grebbe in de Rijn, in het smalle gat tussen de Grebbeberg en de stroomruggen van de Nude.

  • een naamloze die ik Wagebeek noem maar dit is een geheel zelfverzonnen naam. Deze moet aan de oostkant gelopen hebben door het brede gat tussen de Nude en de Veluwe. In dit gat werd de stad Wageningen gesticht op de plek waar je het dal en de Wagebeek kon oversteken tussen de hoge Nude en de Veluwe. Deze Wagebeek vormde de voorloper van de gracht en had bij de haven een eigen monding in de Rijn.

Ook zijn twee zijbeken van de Kromme Eem bekend:

  • de Nergenase Beek die bij Bennekom op de helling begon en ten zuiden van de dekzandrug van de Kraats de Kromme Eem instroomde.
  • de Kromme Beek die noordelijker bij Hoekelum op de helling begon en ten noorden van de dekzandrug van de Kraats de Kromme Eem instroomde.

Meer beken zijn me niet bekend. En nu?

Er liggen heel wat sloten die uitmonden in het Valleikanaal. Ik bekijk ze op de legger van het waterschap, en het lijkt allemaal bedachte afwatering van polders. Zeker aan de westkant is er niets te melden. Wel verstoort de A12 en de spoorweg de logische stroom, dus ik blijf ten zuiden van de A12 kijken. Maar dan zie ik iets opvallends: Het lijkt of de Dijkgraaf de Nergenase Beek en de Kromme Beek onthoofdt. Kijk met me mee.

Op de legger teken ik met roze de grenzen van de stroomgebiedjes van de diverse sloten in. Met groen geef ik aan waar ze uitmonden in het Valleikanaal. Van zuid naar noord is dit aan de oostkant de Weidijksloot, de Haarwalsloot, het Nieuwe Kanaal, de Nergenase Beek en de Kromme Beek. Aan de westkant stromen van zuid naar noord op ongeveer dezelfde punten in het Valleikanaal: de Singelsloot, de Stekkeveldsloot en de Sukkelsloot.

stroomgebieden wageningen

Het gaat om de twee bruine rondjes. Hier loopt van noord naar zuid de Dijkgraaf. Die is gegraven om de gracht van Wageningen van vers water te voorzien en onttrekt water uit verschillende stroomgebiedjes. Op mijn kaart zie je dat de blauwe Dijkgraaf mijn zelfgetekende roze lijnen doorkruist. Hij onthoofdt als het ware de Nergenase Beek en de Kromme Beek bij de bruine rondjes. Daar liggen inderdaad verdeelwerken en het waterschap kan daar bepalen of het water naar de Grift of naar Wageningen stroomt.

Het verdeelwerk tussen de Nergenase Beek (rechts) en de Dijkgraaf (links). foto Mathilde 2018

Mijn hypothese is dat de Dijkgraaf is gegraven toen Wageningen in 1263 stadsrechten kreeg en recht kreeg op een heuse gracht. De benedenloop van de Dijkgraaf zal de vergraven Wagebeek zijn. Vervolgens is die achterwaarts uitgebreid zodat de bovenloop van de Nergenase Beek werd afgetapt en de gracht meer water kreeg. Toen dat ook nog niet genoeg water bleek, werd nog verder naar achteren gegraven en ook de bovenloop van de Kromme Beek afgetapt.

Het verdeelwerk tussen de Kromme Beek (onder de fiets door) en de Dijkgraaf (onder mij als fotograaf door). foto Mathilde 2018