(Eerste tekst 25 maart 2018, nieuwe tekst 31 oktober 2020.)

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!

Toen Wageningen in 1263 stadsrechten kreeg, wilde het een gracht. Dat was op zich niet zo ingewikkeld, want we hadden al gezien dat Wageningen in het lage gat ligt tussen de hogere Nude en de Veluwe en dat de Wagebeek (zelfverzonnen naam) om de stad heen kronkelde. Mijn hypothese is dat deze Wagebeek is vergraven tot de Dijkgraaf, er een nette gracht van is gemaakt, en dat die loste bij de Witte Sluis. Hoe zou de Wagebeek echt geheten hebben?

Het is jammer dat in de archieven hierover niets is terug te vinden. De oprichting van de Dijkstoel van Wageningen en Bennekom is in nevelen gehuld, maar een van de eerste dingen die het gedaan heeft, is het graven van de Dijkgraaf die de nieuwe gracht van water voorzag. Ook zal het zich al vroeg bezig gehouden hebben met het ontginnen van het Binnenveld.

Immers, de bevolking groeide en was er dus meer voedsel nodig. De meest logische landbouwgronden liggen aan de noordoostkant op de Eng: de zandgronden op de helling. Ik vermoed dat (na of tegelijkertijd met de Eng) de stroomruggen in De Nude als eerste voor landbouw geschikt zijn gemaakt. Immers, het veen in het Binnenveld was vooralsnog ontoegankelijk, maar De Nude bleef het hele jaar droog en de komgronden erachter waren ideaal als weiland en hooiland.

Tussen de Haarweg en de Rijndijk lopen door de Nude drie oostwest wegen, van zuid naar noord de Afweg, de Middenweg (nu N225) en het Huppelpad. Ze beginnen bij de poort naar de stad, waaieren dan uit naar de Wageningse landbouwgronden en eindigen in het niets in de buurt van de grens met Utrecht. Op de volgende kaart uit 1628 lijkt alleen de Afweg door te lopen over de grens, hoewel het Huppat wordt genoemd als weg naar de Greb.

Kaart van Wageningen uit 1628 van Van Geelkercken.
Van Geelkercken 1628 bron Gelders Archief

Na de ingebruikname van Den Nuij waren de laaggelegen komgronden van de Haar aan de beurt, Van Geelkercken noemt dit in 1628 nog Opt Niu Lant. Polders maken konden Nederlanders al in de 11e eeuw, en het blijft indrukwekkend. Het hele gebied, Nude plus Haar, is opgedeeld in vier Nudepolders. In elke polder zijn talloze noord-zuid scheisloten gegraven langs de velden voor de afwatering naar het lagere noorden. De scheisloten stromen naar de grotere tochtsloten en die komen samen bij de Haarsluis aan de Haarwal, waar de polder lost op de Kromme Eem (later Grift, nu Valleikanaal). Het werkt nog net zo.

De benedenloop van de Kromme Eem was al in de 12de eeuw door Utrecht op eigen grond rechtgetrokken vanaf de Haarsluis (op de volgende kaart is de Haarsluis het zwarte streepje) tot aan de Grebbe. Vanaf de Haarsluis naar het noorden volgt de grens tussen Gelderland en Utrecht de Kromme Eem. De Wageningers leggen langs de polder de rechte Haarwal ter bescherming tegen de Kromme Eem. In het westen, ten zuiden van de Haarsluis leggen ze de Zijdvang tegen de grens met Utrecht. Het ligt er 700 jaar later allemaal nog net zo.

De Nudepolders ingetekend op kaart.
bron: topotijdreis. bewerking: Mathilde, 2019

De namen Zijdvang en Haarwal duiden op dijken. Hoezo zou je dijken langs de poldergrenzen in het noorden en het laaggelegen westen leggen? De Rijn was toch het probleem?

De Haarsluis.
De Haarsluis. foto: Mathilde, 2018

Nee, niet echt. De Rijn trad inderdaad in de winter buiten zijn oevers, en stroomde dan naar de laaggelegen kom en zette daar vruchtbare verse klei af. Dat was prima, daar waren de boeren blij mee: het was dan toch winter. Lastiger was het water vanuit de Kromme Eem. Vanuit de venen in het Binnenveld stroomde het hele jaar door water via de Kromme Eem en andere (verdwenen) veenstroompjes in de kom. Vandaar dat deze oude Nudepolder beschermd is door drie dijken. De Haarwal en de Zijdvang tegen het water uit het Binnenveld en de Grebbedijk tegen het water in de winter vanuit de Rijn. Maar die laatste vonden de Wageningers niet zo belangrijk en die onderhielden ze dus ook niet zo goed. Meer over de Nudepolder.

Op naar Het Binnenveld in de 15e eeuw.

Terug naar deel 1: de Valleipoort