In de 15e eeuw lag Het Binnenveld vol polders. Wat niet was ingepolderd, was veen. De grootschalige vervening moest nog beginnen, maar lokaal groef men wel degelijk al veen voor eigen gebruik.

In het Binnenveld liggen in de 15de eeuw twee polderdistricten: in het zuiden het polderdistrict van Wageningen en Bennekom en in het noordoosten de polder van Doesburg. Andere polders ben ik niet tegengekomen. Nu over de polders van Wageningen en Bennekom. Doesburg is een ander verhaal.

Het polderdistrict van Wageningen en Bennekom ligt ten oosten van de Grift en ten zuiden van de Maanderdijk. De achtste polder onder Wageningen is een exclave, namelijk de driehoek bij Rustenburg. Het hele polderdistrict omvat 23 polders; op deze kaart heb ik ze ingetekend:

binnenveld kaart 20
De Polders van Wageningen en Bennekom. Mathilde, 2018. rood: poldergrenzen. blauw: de Dijkgraaf en stadsgracht. paars: de Maanderdijk en de Eemwal waarlangs de wetering vanuit Doesburg liep. Ik heb alleen de Maanderdijk in het westen iets te ver doorgetrokken.

Dit polderdistrict valt in twee delen uiteen, maar niet volgens de gemeentegrenzen. Kijk met me mee: Dwars door de polders loopt van Noord naar Zuid de Dijkgraaf die de stadsgracht van water voorziet. De polders die oostelijk van de Dijkgraaf liggen, liggen hoger dan de Dijkgraaf, en wateren daar dus op af. Dit heten de Bovendijkgraafse Polders. De Dijkgraaf lost bij de Witte Sluis onder Wageningen op de Rijn. Het deel ten westen van de Dijkgraaf wateren af op de Kromme Eem. Dit heten de Benedendijkgraafse polders. De Kromme Eem komt in de 15de eeuw bij de Grebbe uit in de Rijn.

Goed, 23 polders dus, een deel benedendijkgraafs en een deel bovendijkgraafs.

De benedendijkgraafse polders

De Nudepolders, ten zuiden van het Nieuwe Kanaal, zijn het oudst en plaats ik in de 14e eeuw. Ze hebben prachtige namen naar de boerderijen die erin liggen.

  1. de Hoeveslagen
  2. de Pasmaten
  3. de Ungels
  4. de Heymaten
  5. de Haar
  6. de Ossekampen
  7. met 8. samen de Nieuwlanden.

Van de middelste polders van Wageningen en de noordelijke polders van Bennekom zijn nummer 1 tot en met 4 benedengraafs. Het Wageningse deel hiervan heet het Wageningse Broek, het Bennekomse deel is blijkbaar naamloos. Erbij horen:

  1. de Veenkampen tussen de Grift en de Veensteeg
  2. het Slag tussen de Veensteeg en de Slagsteeg
  3. de Voorburgten en de Oorden tussen de Slagsteeg en de Rijnsteeg
  4. de Haverlanden en de Maten: tussen de Rijnsteeg en de Dijkgraaf

De namen zijn in Wageningen en Bennekom hetzelfde. Daarom weet je daar ook nooit of je de gemeentegrens al gepasseerd bent. Ten noorden van de eerste polder ligt de Bennekomse Meent die in gemeenschappelijk gebruik was door Wageningers en Bennekommers, wat nog wel eens een ruzie opleverde. De meent is buitendijks gebied, zie mijn kaart.

De Benedendijkgraafse polders wateren af op de Kromme Eem. In de 15de eeuw stroomde die naar de Grift die in de 12de eeuw was gegraven en die mondde uit in de Rijn. In de 17de eeuw draaide de stroomrichting echter om en sindsdien lossen de benedengraafse polders op het IJsselmeer. Dat is een ander verhaal.

De Nudepolders wateren af op de Zijdvang die naar de Haarwal stroomt en via de Haarsluis lost op de Grift. Deze Haarsluis ligt er nog net zo en functioneert ook nog net zo. Alle andere Benedendijkgraafse polders, waterden via de Broekgraaf bij de Broeksluis op de Kromme Eem. Deze sluis lag aan het eind van het Nieuwe Kanaal, waar de weg langs het Kanaal ophoudt, maar die is nu verdwenen.

Deze polders grenzen aan de Kromme Eem en de Grift. Zuur veenwater dat de polders bedreigde werd tegengehouden bij de Eemwal, de Haarwal en de Zijdvang.

De Doesburgse wetering

Ten noorden van de Eemwal lag de Wetering vanuit de Doesburgse Polder. De Doesburgse Polder is een eigen waterdistrict, van het Wageningse en Bennekomse polderdistrict gescheiden door dijken en wallen. Die polders lagen hoger, dus de waterstand in die wetering lag soms hoger dan de polders van Wageningen en Bennekom. Hee, had Ede geen polders?

De Wetering loopt door de eerste Bennekomse Polder en dat is vreemd. Blijkbaar is de wetering jonger, en functioneerde deze laagliggende polder niet zo goed en is hierover met Bennekom onderhandeld. Ik kan hierover niets in de literatuur vinden, maar dit moet voor 1460 gebeurd zijn (want toen werd een reglement over deze wetering opgesteld). Het lijkt erop dat sindsdien de eerste Bennekomse polder als deel van de Bennekomse meent is beschouwd, wat ik laat zien in Het Binnenveld in 1635. Dat Manen, Veldhuizen en Doesburg het voor elkaar hebben gekregen dat ze dwars door de polder van Bennekom een wetering mochten graven, is wel merkwaardig. Waarom niet meer naar het noorden ontwateren? Omdat de wetering de vergraven Kromme Eem is waarschijnlijk. Het verhaal van de Doesburgse wetering is overigens super interessant, en een ander verhaal.

Sinds de omkering van de afwatering in de 17de eeuw, stroomt de Grift naar Amersfoort en vandaar in de Eem naar de Zuiderzee. Toen werd de Dijkgraaf helemaal leuk: het water in de sloot aan de oostkant van de dijk waterde op de Rijn af, en de sloot aan de westkant op de Zuiderzee. Dit is nu ook allemaal voorbij: de sloten liggen er nog net zo, maar al het water, ook dat van de gracht en de Dijkgraaf, stroomt naar het IJsselmeer.

De bovendijkgraafse polders

Ik zou bijna de bovendijkgraafse polders vergeten. Het zijn er vier, en wel de vijfde tot en met de zevende polder onder Wageningen en Bennekom en de achtste, het buitenbeentje:

5. de Bornse Weilanden  en de Hoeven tussen de DijkGraaf en BornseSteeg.

6. de zesde polder is het gebied tuschen de BornseSteeg en de LaageSteeg (nu Mansholtlaan). Nu is dit de Campus en het gebied daar ten noorden van tot aan de de Maanderdijk. Over de zesde polder onder Bennekom heb ik eerder geschreven.

7. de zevende polder zijn de Bovenbuurtse Weilanden: tussen de LaageSteeg (Mansholtlaan dus) en de Buurtse Weg. Dit is nu Born-Oost en het gebied daar ten noorden van aan de oostkant van de Mansholtlaan tot ten noorden van de A12. Deze laatste polder is zeker in het noorden het meest vernaggeld.

8. De achtste polder is een buitenbeentje: ‘De Agtste Polder genoemd Oud-Wageningen; leggende voor de Bergpoort, beslooten tuschen de Rencumse Weg, den Dijk en de Stads Gragt.’ De Rencumste Weg is Onderlangs, en daar hoort de huidige Veerstraat bij. Het gaat dus om het driehoekje in Wageningen tussen de Dijk, het Spijk en de Veerstraat.

Verder naar de 16e eeuw: vervening.

Terug naar deel 1 van het verhaal van het Binnenveld