(oorspronkelijke tekst 26 juli 2019, herschreven 30 oktober 2020)

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!

Detail van de kaart van sGrooten uit 1557
Sgrooten. bron: ?

sGrooten laat de Kromme Eem beginnen bij Meulunteren ten noorden van Lunteren. Meulunteren lijkt mij te noordelijk, want ten zuiden van Lunteren steekt een zandrug de Vallei in en dat lijkt een logische waterscheiding. Deze was in de tijd van sGrooten al vergraven tot Gelderse Waterlossing of Wetering.

De Gelderse Wetering stroomde door de buurschappen Doesburgh, Veldhuizen en Maanen, vervolgens langs de polders van Bennekom en Wageningen naar de Haarsluis. Tussen de buurschappen lagen dijken met op de plek van de wetering een schut. Van boven naar beneden de Doesburgerdijk met het Doesburgerschut, de Buurtsteeg met het Veldhuizerschut en de Maanderdijk met het Maanderschut. Dat leverde ruzie op: als Doesburgh de sluis in de Doesburherdijk open zette, liep Veldhuizen onder water.

Bij de Hornskolk stroomden de Kromme Eem en de Veenbeek uit het veenkussen bij Veenendaal samen. Aanvankelijk de Kromme Eem en de Veenbeek, later de Gelderse Wetering en de Veenbeek. Dat is waar nu een houten hek en een bank in het natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden staat. Daar stuit nu de Eemwal op het Valleikanaal. De Eemwal beschermde de polders tegen de Kromme Eem.

Foto van de Hornskolk
De Hornskolk nu. Foto: Mathilde 2020.

Op de volgende kaart van Van Geelkercken uit 1655 zie je de Gelderse Wetering prachtig lopen (net onder het midden, van rechts naar links en dwars daarop een aantal dijken).

Kaart van het Binnenveld van Van Geelkercken uit 1655.
Van Geelkercken 1655 bron: Gelders Archief

Vanaf de Hornskolk liepen de Veenbeek uit Veenendaal en de Kromme Eem samen op de grens tussen Utrecht en Gelderland. Dit stuk was niet rechtgetrokken, want lag op de grens tussen Utrecht en Gelderland en dat was altijd ingewikkeld. Kronkelend vond het water een weg naar beneden. Dat is het stuk dat we nu de Kromme Eem noemen en dat zo mooi is hersteld in het natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden.

Vanaf de brug over de Haarwal tot aan de Rijn liep de Kromme Eem over Utrechts grondgebied. Dat stuk was in de 12de eeuw vergraven tot de Grift.

Foto van de Haarsluis.
Haarsluis. foto: Mathilde, 2018

Niet veel later werd de Grift door Utrecht doorgetrokken naar Veenendaal en werd de Doesburgse Wetering doorgetrokken tot aan deze nieuwe Grift wat maar een stukje van 50 meter is en kwam daar een sluis, de Hornskolk te liggen. Nu ligt daar een wandelbrug over de herstelde Kromme Eem in het natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden en inderdaad lopen de Grift en de Kromme Eem hier vlak langs elkaar. Van de Hornskolk geen spoor meer.

Dat de Gelderse Wetering sindsdien bij de Hornskolk in de Grift lost, betekent dat de benedenloop van de Kromme Eem nauwelijks meer water voerde: de bovenloop was er vanaf getapt. De Kromme Eem verdween daardoor min of meer van de kaart, maar bleef nog wel tot ver in de 20ste eeuw de grens tussen Gelderland en Utrecht. Utrechtse boeren hadden ook stukjes land tussen de Grift en de Kromme Eem in, de overlanden genoemd. Inmiddels is die strook Gelderland.

De Kromme Eem is prachtig hersteld in het nieuwe natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden. Hij stroomt nu wel de andere kant op: in de 16de eeuw stroomde hij naar de Rijn, en nu naar Veenendaal. Dat is een ander verhaal. Een informatiebordje bij de nieuwe brug bij de Eemwal zou het compleet maken.

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!