Wil je ons steunen bij de publicatie van ons nieuwste boek ‘Over de Vossenweg’? We lopen van Heelsum naar Otterlo en beschrijven wat we zien onderweg. Je kunt 2 euro doneren via de knop in de rechterkolom. We streven naar publicatie in november 2020.

(Eerste versie 18 februari 2019, herzien 8 augustus 2020)

In de 16e eeuw begon de grootschalige vervening in Het Binnenveld. Zowel vanaf het zuiden als vanaf het noorden ging men het veen in.

Om veen af te graven moet je het ontwateren, en je moet de turf via kleine, vaak tijdelijke kanalen (wijken genoemd) wegvoeren naar grotere kanalen die aansluiten op bevaarbare beken en rivieren. Vervenen betekent dus niet alleen turf steken en drogen, maar vooral kanalen graven.

Het eerste grotere kanaal dat werd aangelegd was in 1473 de Bisschops Davidsgrift tussen Veenendaal en de Haarsluis (de benedenloop was al vergraven immers). Deze grift werd op Utrechtse grond gelegd, dus ten westen van de Kromme Eem en had als doel turf uit de Rhenense of Stichtse Venen, op het grondgebied van Utrecht dus, af te voeren. De Kromme Eem bleef de provinciegrens en Utrechtse boeren hebben nog eeuwenlang aan de andere kant van de Grift enkele meters land gehad tot dit in de 20ste eeuw werd weggeruild.

image_43bdc7d8-35e1-48b8-8de2-61855a7c78a9.img_0131
De Davidsgrift, gegraven in 1473, begint bij de Haarsluis (waar vier blauwe lijntjes bij elkaar komen) en loopt tot aan het Zwaaiplein in Veenendaal. Rood: poldergrenzen, paars: dijken, blauw: weteringen en andere watertjes. Ondergrond AHN, bron Deys, bewerking Mathilde 2020.

De Grift werkte niet zoals verwacht en verviel al snel. In 1546 werd hij opgeknapt. Aan het eindpunt werd een ster van wijken gegraven. Die zijn inmiddels allemaal gedempt, maar het stratenpatroon in Veenendaal verraadt de ligging. Het centrale punt heette de Zwaluwstaart en is nu het Zwaaiplein.

Vanuit de Zwaluwstaart werden de Rhenense en Gelderse Venen verveend. Daarvoor werden drie wijken (zijkanalen) aangelegd: de Kerkewijk naar het zuiden, De Boveneindse Grift naar de Edese venen in het noordoosten en de Grift zelf westwaards naar De Haspel. Dit is nu de Zandstraat.

Tot zover de vervening vanuit het zuiden. Nu vanuit het noorden:

Om de Amerongse venen te ontginnen, kreeg in 1549 Gilbert van Schoonbeecke, handelaar uit Antwerpen, toestemming om een tweede grift aan te leggen naar de Eem bij Amersfoort. Deze Schoonbeeksegrift of Schoonderbeekergrift loopt van Amersfoort langs Heiligerberg en Woudenberg naar De Rode Haan. Vanuit deze grift werden de Amerongse Venen verveend.

image_ac21975f-789b-4d7e-98e4-66f7db60479f.img_0131
De weteringen in blauw, poldergrenzen in rood en dijken in paars. Dit is de situatia na de aanleg van de Davidsgrift naar Veenendaal vanaf de Haarsluis uit het zuiden en de Schoonbeeckse Grift vanuit het noorden. De Schoonbeeckse Grift zie je linksboven. Ondergrond AHN, bron Deys, bewerking Mathilde 2020.

De twee Griften waren dus oorspronkelijk niet met elkaar verbonden. Maar Van Schoonbeecke was dermate succesvol dat hij ook ander veen opkocht en afvoerde via zijn Grift. Al in 1560 kruiste zijn kanaalstelsel het stelsel van de Grift bij de Jufferswijk: een verbinding tussen de Rode Haan en de Boveneindse Grift. Het vervenen ging steeds sneller en in steeds grotere gebieden.

kaart 16 Binnenveld
Het Binnenveld in 1600. De Schoonbeeckse Grift is hier doorgetrokken via de Jufferswijk en kruist het wijkenstelsel van de Davidsgrift. AHN, Deys, Mathilde

Maar….

  • de Rijn, ingeklemd tussen dijken die we zelf hebben aangelegd, kwam steeds hoger te liggen;
  • door het veen af te graven werd het Binnenveld steeds lager;
  • door het veen te ontwateren klinkt het in en verteert het waardoor het gebied nog verder daalt.

Even een stukje over dat inklinken van veen, nu weer actueel omdat boeren en huizenbouwers een lage grondwaterstand willen en het waterschap inziet dat het steeds weer verlagen van de grondwaterstand een heilloze weg is. Gevaarlijk bovendien: de kans op overstroming wordt steeds groter en de ramp bij een overstroming ook.

Veen wat uitdroogt zakt niet zozeer in elkaar, maar pas op dat moment begint de vertering van het plantenmateriaal. Zolang een paal onder water blijft, rot hij niet immers, en dat geldt ook voor plantenresten in nat veen. Droog veen rookt zichzelf op. Wist je dat de bodem in de veengebieden zo wel 8 meter is gedaald? In Waterland geeft een 6 meter hoge paal de hoogte van het oorspronkelijke veen aan. In Gouderak is een woonwijk sinds de bouw in de 80er jaren 2 meter gezakt. In een tempo van 10 cm per jaar zakt de tuin, de straat en de stoep bij de deur, terwijl je huis, gefundeerd op palen op zand, hoog blijft.

We zijn wel zo trots dat we ons land tegen de zee beschermen, maar we hebben het eerst zelf afgegraven. En laten het nog steeds zelf welbewust verder zakken. Terwijl dit deel van ons land sowieso zakt, maar dat is een ander verhaal. Klinkt niet alsof we erg slim bezig zijn toch?

Nou, dit is dus wat er ook rond Veenendaal gebeurde. Op naar de 17e eeuw toen de situatie onhoudbaar werd.

(ontleend aan Deys, De Gelderse Vallei)