(eerste versie 12 juni 2018; herzien 10 augustus 2020)

Mag ik je wat vragen? Wil je ons steunen bij de publicatie van ons nieuwste boek ‘Over de Vossenweg’? We lopen van Heelsum naar Otterlo en beschrijven wat we zien onderweg. Je kunt 2 euro doneren via de knop in de rechterkolom. We streven naar publicatie in november 2020.

In het Gelders Archief vind ik deze  kaart van Johan Stratius van het Binnenveld. De manier van tekenen en handschrift lijkt op die van zijn collega Jan Gielis. Zoveel dat ik vermoed dat in elk geval dezelfde schrijver en tekenaar aan het werk is geweest.

kaart 15 4919-1550-15
Ruzie in de Bennekomse Meent GA 4919-1550-15

Eerst oriënteren: Rondom de kaart staat Oest, Noert, West en Zuyt; het noorden is rechts. Links stroomt de Rijn. Daarin een zeilboot die zo te zien naar het oosten vaart, een roeiboot en twee gigantische walvissen. Ik zie vijf kerken: Renen, Wageninghen, Bennecum, Eede en Manen. Dat is raar, wat naar mijn weten heeft Maanen nooit een kerk gehad. De kerk van Rhenen ligt achter de berg. In de Rijn mondt de Grebbe uit en meer naar het noorden heet die Stiftse Grift.

Het draait om het midden van de schets.  Stratius tekent een vijfhoekig stuk land langs de Stiftse Grift omzoomd door een Grave, die in contact staat met de Grift. Vanuit Bennecum loopt een weg recht naar dit land met halverwege een boerderij. Ook tekent hij een kleiner stukje land met een sloot eromheen. Langs de Grave staat geschreven

Dese omliggenden plaetsen sijn ock erfven van verscheyden persoenen toe behoerende’.

Hiermee bedoelt hij dat meerdere personen oude aanspraken maken op de omslote plaatsen. Omsloot is een zelf bedacht woord: sinds ik me in oude kaarten verdiep, moet ik wel woorden bedenken. Ik zoek nu een woord voor ‘omringd met een sloot’. Ommuurd, omwald, omheind, omzoomd, omsloot. Bij Manen staat ook iets: ‘

Gemeynte van die van Maenen’.

Gemeynte of Meent is gemeenschappelijke grond. De woorden klinken door in gemeente, gemeenschappelijk, gemene deler. En in gemeen, gemeend ??

In het omslote terrein staat nog iets. Ik lees:

Dit geheel parck is die stridige gemeynte oft plaetse meer dan hollandsche mergens 13 bedenkens groet wesende.

Oftewel: dit is het gebied waarover de ruzie gaat, en het is groter dan ongeveer 13 Hollandse morgen.

Dan de tekst op de tekening. De lange tekst bovenaan staat niet op zichzelf maar is het slot van het gerechtstuk. Er zit niets anders op dan twee pagina’s kriebeltekst te ontcijferen. Onderaan de link waar je mijn transcriptie van de hele tekst kunt kopen. Als je zo’n tekst hardop leest, blijkt het gewoon nog leesbaar Nederlands, terwijl de tekst 470 jaar oud is.

De tekst eindigt met:

dit is den afteekeninge van de voerss stridigen plaetsen

en dan volgt tot slot de tekening.

Waar gaat dit over? Over Wageningers en Bennekommers die aanspraken maken op hetzelfde stuk grond. Wageningers voeren officiële bewijssttukken op en zeggen dat zij die grond al sinds mensenheugenis mogen gebruiken. Bennekommers betwisten dat. Stratius vindt dat ze niet moeten zeuren en er onderling uit moeten kunnen komen. Anders komt er een echte rechtszaak. Hij vermaant ze ernstig. Altijd die anarchistische Wageningers die de grenzen opzoeken en Bennekommers die zich vastklampen aan hoe het altijd was…

Het strijdige omslote stuk land zal de Bennekomse Meent zijn, het buitendijkse land onder Bennekom, dat geen dijk had aan de kant van de Grift en ‘achter’ de Kromme Eem lag. Zie het stuk land linksbovenin (ik denk dat ik de paarse Oostwest-lijn te ver naar het westen heb doorgetrokken) zonder rode lijn langs de Grift. Maar, en dat is mijn eigen hypothese, hierbij hoort het hele ‘blauw-gelige’ stuk links van de paarse lijn, want na de aanleg van de Doesburgse Wetering (de NO-ZW lopende paarse lijn), werd dat hele stuk buitendijks. Dit was oorspronkelijk de Eerste Bennekomse Polder, maar het kan niet anders dan dat die opgegeven is toen de Kromme Eem werd vergraven tot Wetering met wal ernaast, de Eemwal.

Hee, dan klopt de vorm van het stuk land op de kaart ook beter. En het losse blokje kan ik nu ook terugvinden: dat ligt langs de Veensteeg. Raar alleen dat de Kromme Eem of Doesburgse Wetering niet op het kaartje staat.

Het Binnenveld in 2018.

Kan ik mijn hypothese onderbouwen? Ja hoor: de Bennekomse Meent is tot 1880 in gemeenschappelijk gebruik geweest door Wageningers en Bennekommers lees ik op de website van gemeente Ede, en dat gaat om het hele stuk.

Nog meer bijzonderheden? Er staat een kerk in Maanen en die heeft er nooit gestaan. Ede stelt nog niets voor, Wageningen is een grote stad. Langs de Rijn en langs de Grebbe staan bomen. Ook ten noorden en zuiden van Bennekom groeien bomen. Het Binnenveld is ingepolderd. De Grebbe stroomt de Rijn in, gezien de waterlijntjes bij de monding (nu stroomt hij de andere kant op). Geen spoor van de Kromme Eem. De Davidsgrift en de Grebbe zijn twee verschillende wateren: de Grebbe is de benedenloop (vanaf de Haarsluis) en de Grift sluit daarop aan. De boerderij zal in de Kraats staan, maar welke het is, is wat lastig te zien.

Ik was op zoek naar bewijs voor een geschil tussen eigenaren van de polders van Wageningen en Bennekom tegenover die van Maanen, Veldhuizen en Doesburg vanwege de afwatering van hun landen langs de Eemwal dwars door de Bennekomse polder (op mijn zelfgetekende polderkaart de NO-ZW lopende paarse lijn). Maar deze afgeleide ruzie is ook leuk. Vooral nu de Bennekomse Meent door boeren en natuurbeschermers samen prachtig is heringericht tot het natuurgebied De Binnenveldse Hooilanden.

De Bennekomse Meent in 2020. Foto Mathilde 2020

Mijn transcriptie van de tekst van het hele processtuk kun je kopen voor 1 euro. Daarvoor krijg je een afdruk van de kaart plus de tekst van het hele stuk.