(Eerste versie 22 april 2018, nieuwe versie 14 november 2020).

Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop. Met 3 euro kunt u deze site steunen. Voor een kop koffie onderweg. Hoeft niet, mag wel.

De Moft in 1650.Van Geelkercken, GA 5633-1686-30

Op deze kaart heeft Nicolaes van Geelkercken de zuidoosthoek van het Moftbos getekend, het grote overheidsbos van de Gelderse Rekenkamer, bedoeld voor algemeen gebruik. Aan de randen werden daar in de tijd van Van Geelkercken stukjes afgeknabbeld: rijke mensen kochten stukjes land op. Uiteindelijk is het hele Moftbos verkocht, een proces wat gedetailleerd beschreven wordt door Klaas Bouwer (zie lijst onderaan). Nog later werd het hele gebied volgeplant met naaldbomen. Zou de kaart van Nicolaes 368 jaar later echt nog herkenbaar zijn? Jazeker, kijk mee.

Eerst oriënteren: het noorden ligt rechts. Links onderin Rinckom, de Harttense Beeck en de molen De Bock (Bokkedijk). Linksbovenin ligt de Minckenkuijl, daar ligt nu het stadion op de berg. Rechtsonderin kasteel Grunsfoort.

ahn 200 wageningen
bron AHN, bewerking Mathilde

Ik teken de lijnen van de kaart na op het AHN. Op een klein stukje diagonaal dwars door het nieuwe bezit na is alles herkenbaar. Ik vermoed dat het stukje E-M er nooit is geweest. Waarom zou iemand een wildwal aanleggen tussen twee bospercelen die beide van hem zijn? Hij heeft waarschijnlijk alleen de uitbreiding van een wal voorzien.

Waar nu het ONO ligt, stond toen Raesvelts huijs. Raesvelt was een rijk man die heel wat gronden op had gekocht van het Klooster van Renkum en van de Moft. Hij kan als stichter van het huidige landgoed ONO beschouwd worden. Ik lees bij deze kaart:

naer richtinghe end gelegentheit van Rinckomse Clooster goederen met groen affgeset en des lants Moeff met Root afgeteijkent. Voor eerst heeft den Heer Raetsfelt Ao 1640 van lantschaps Moeff afgegraven den Langen ende Kortenberg getekeijkent met de letteren A.B.C.D.E.F.G.H.I.K. ende daerna int jaer 1649 heeft den voorschrev Heer Raetsfelt uijt des lantschaps Moeff den Trijangel aangegraven geteijkent met de letteren B.D.E. en L. gelijck de geele coluer uijt wijst.

gecopieert door mij onders: en was onderteickent Nicolaes van Geelkerken lantmtr deses Vorstendoms Gelre en G. Zutphen 1650.

Een goed herkenningspunt is punt L links bovenin: dat zijn de grafheuvels bovenop de Wageningse Berg. Hier heb ik besproken dat de grafheuvels precies op de punt van de Trijangel liggen.

IMG_20180422_112938.jpg
punt L. foto: Mathilde

L – M – N is nu een wandelpad langs een wal. Bij punt N is een stuk van deze wal hersteld. Nicolaes noemt de weg de ‘Allee ofte Wegh buijten den Wall‘. De bouwgronden liggen naast die wal in het perceel M – N – I – E. Nicolaes schrijft hierover: Ao 1654 [-] Novemb is dit parseil afgegraven  met M en N geteijkent. Nou wreekt me dat ik iets kort wil vertellen wat eigenlijk een langer verhaal is: de kaart van Nicolaes uit 1650 is later gecopieert blijkbaar om deze nieuwe afgegraven percelen te laten zien.

Met afgraven stel ik me niet een echte afgraving voor om grint, zand of leem te winnen. Afgraven moet waarschijnlijk letterlijk worden gelezen: een stuk grond van een groter stuk grond afhalen door middel van een grave: een sloot (met een wal).

Eerder had Raesvelt al de Langenberg en de Kortenberg gekocht, met als westgrens de huidige Sparrenlaan. In 1649 kocht hij de Trijangel en in 1654 de bouwgronden van Groenendaal. De herstelde wal aan weerszijden van het fietspad, is dus niet de alleroudste wal van Raesvelt, maar de tweede, om zijn nieuwe uitgebreide Goed heen.

Van Geelkercken schrijft ook een B op zijn kaart, waar een bergje ligt en een oudere wal een flauwe bocht maakt. Deze heuvel ligt verscholen in het bos: hij ligt middenin een perceel naaldhout en valt daardoor niet op. Ik noem hem de Nicolaesheuvel, naar Nicolaes van Geelkercken die als enige dit duin op een kaart zet.

Foto bos in de Moft
Nicolaesheuvel. foto: Mathilde 2018

Ik leg de kaart op Google Earth Pro. Dan blijkt dat de hoek van de wegen onderlangs en over de berg absoluut helemaal niet kloppen. Ook het bergsken ligt op de verkeerde plek. Ik begrijp dat het lastig is iets te zien hierop: ik doe dit online en kan schuiven met de doorzichtigheid van de kaart en inzoomen natuurlijk. Dan zie je het beter uiteraard. Op dit blog voeg ik niet meer dan een screenshot daarvan toe. Als je op het plaatje klikt, zie je het groter (dat geldt voor alle plaatjes op dit blog, althans, ik moet nog 3/4 bijwerken).

De kaart op Google Earth Pro

Het bergsken zal het St Jansheuveltje zijn tussen de oprijlaan en de beek, met een mooie beuk erop. Nicolaes moet dat thuis uit het hoofd erbij gezet hebben, vergeten op te meten waar het lag. “Oeps, het bergje, vergeten, waar lag dat, moet ik er nou nogmaals heen, nou ja, daar ongeveer.” Wat ik ook merkwaardig vind, is dat de Koerheuvel er niet op staat, en sowieso die duinenrij niet. De Koerheuvel is het kleine heuveltje met de grote beuk erop naast een klein heideveldje. Het is wel waarschijnlijk dat de naam Langenberg op dat lange duin slaat.

IMG_20180416_132355.jpg
De Sint Jansheuvel. foto: Mathilde

Er veranderde niets in Nederland zolang met kruiwagen en schop grond verzet werd. Waarom zou je een wal effenen als je bomen wilt planten? Waarom zou je een weg verplaatsen? Pas sinds bulldozers hun alles verpletterende werk doen verdwijnen oude wallen en paden. Niet alleen onder woonwijken, wegen en industriegebieden, maar ook onder nieuwe natuur. Jammer is dat toch.

Ik teken de kaart in op een actuele topokaart en maak er een fijne wandeling van:

De kaart van Van Geelkercken in 2019. Met blauwe bolletjes mijn wandeling. Mathilde 2020

De route: Ik zet mijn fiets bij de grafheuvels bij L, de top van de trijangel, en volg de blauwe bolletjes met de klok mee. Rechts van het pad ligt de wal van Raesfelt die in werkelijkheid net iets minder rechts is dan op de kaart van Nicolaes. Bij N is een deel van de wal gerestaureerd. Bij B loop ik om de Nicolaesheuvel heen. Omdat ik het de mooiste plek vind van het ONO, loop ik langs de Koerheuvel bij X. Vandaar weer terug naar mijn fiets bij L.