Dit keer volgen we het Turfdel. Het Turfdel begint op de Bovenheide bij Wolfheze en komt uit in de Renkumse Beek tussen tenten van camping Quadenoord. We beginnen, zoals altijd bij beekjes, bovenaan en lopen/fietsen met het water mee. Maar het dal staat van begin tot eind droog.

Het Turfdel loopt van 35 m+NAP tot 15 +NAP bij de Renkumsebeek. De spoorweg kruist het dal hoog op een dam. Bron: AHN. Bewerking: Mathilde 2020.

Het is een korte route die niet geschikt is als wandeling: hij begint ergens in het niets, en eindigt ook in het niets. Maar als onderdeel van een grotere wandeling is het een prachtig stukje. Je zou in Wolfheze bij het station kunnen beginnen met lopen, de Bovenheide oversteken, het spoor oversteken bij de Buunderkamp, en dan schuin rechts door het bos door het Turfdel tot camping Quadenoord. Daar kun je langs de beek naar het zuiden lopen. Vroeger kwam je dan uit bij een bushalte onderaan bij de N224 tussen Wageningen en Renkum, maar die is weggehaald. Jammer voor wandelaars.

Het Turfdel dus. Het is een del, een droogdal dus. Droogdalen zijn gevormd in het Weichselien, de laatste ijstijd, die maar liefst 100.000 jaar duurde. Hier lag geen ijs, maar geloof maar dat er witte winters waren, dat de grond dan bevroren was en dat daar sneeuw op lag. In het voorjaar smolt de sneeuw en het smeltwater nam op weg naar beneden de bovenste centimeters van de bovengrond, die het eerst ontdooide, mee. En dat 100.000 jaar lang.

Droogdalen zijn nu herkenbaar aan de brede golvende dalen waarin geen beek stroomt. Of een heel klein beekje, waarbij je je als wandelaar afvraagt hoe zo’n klein beekje zo’n gigantisch dal uitgeslepen kan hebben: niet dus. Het Turfdel is zo’n droog droogdal.

We beginnen op de Bovenheide. Dat is een prachtig veld met Buntgras, mossen, korstmossen en laagblijvende kruiden. Op de foto zie je helemaal niks eigenlijk. Nederlandse hoogteverschillen zijn lastig te fotograferen, bovendien regende het. Maar het lichtbruine deel ligt lager dan het groene waar ik sta. Ik kijk hier naar het zuidwesten.

foto: Mathilde 2020.

Het heeft niet zoveel zin door het dal naar beneden te lopen: ik weet niet of het mag, maar het leidt in elk geval tot een hek. Dus we gaan naar de spoorwegovergang in de Buunderkamp en steken de spoorweg over. De spoorweg ligt hier hoog op een dijk: logisch, want die steekt hier het Turfdel over.

We gaan het bos in, lopen/fietsen naar het diepste punt van het Turfdel en gaan rechts het bos in.

foto: Mathilde 2020.

Dit is een mooi afwisselend bos. Even verder wordt het zelfs prachtig: een echt mosbos.

Mosbos. foto: Mathilde 2020
Fraai haarmos, Gaffeltandmos, Groot laddermos. Foto: Mathilde 2020.

Gewoonlijk heb ik niet zoveel met sparrenbossen, maar nu in de herfst wel. Ik ben dol op mossen.

foto Mathilde 2020.

Even verder komen we op een vijfsprong. Er ligt hier geen brug over het Turfdel, maar dat is ook nergens nodig voor: het is niet diep en het is wel droog. Het lijkt eerder een wadi.

Wadi in het Turfdel. Foto: Mathilde 2020.

We lopen/fietsen verder en komen bij het punt waar in de bodem van het dal een spreng is gegraven. Het is een smalle spreng van minder dan een meter breed, met loodrechte wallen.

Wijfjesvaren. Foto: Mathilde 2020

De spreng wordt iets breder en nog dieper. Op de kanten groeit Wijfjesvaren en Dubbelloof (een varen met twee verschillend gevormde bladeren).

Dubbelloof. Foto: Mathilde 2020

We komen bij de camping. Op de kaart van Van Geelkercken zien we dat de sprengen van het Turfdel en de Renkumsebeek in 1657 twee eilandjes omsloten. Zie de volgende kaart aan de bovenkant van de beek: hier komt het Turfdel in de beek.

Kaart van Van Geelkercken, 1657. GA 1669-0001

Op het AHN liggen deze eilandjes er nog, maar in het bos zien we er niet veel van. Nee, toch wel: het brede pad loopt noordzuid tussen de twee eilandjes door!

AHN

Uiteindelijk komen we bij de Renkumsebeek waar de fiets niet verder kan.

De Renkumsebeek. Foto: Mathilde 2020.

Ik loop verder naar het punt waar de spreng in de beek – die hier ook een spreng is overigens – uitkomt.

Op zo’n driehoekige punt waar twee beken samenkomen krijg ik altijd een Titanic gevoel. Niet van het eind van de film, maar van het begin, waar Cate Blanchett met wijd gespreide armen op de voorplecht van de boot staat. Maar ik geef direct toe dat mijn voorplecht minder indrukwekkend lijkt. Als ik nou die Wijfjesvarens had weggehaald, had je kunnen zien dat ik hier op een driehoekige punt sta waar de spreng in het Turfdel van links komt en de Renkumse beek van rechts. Ik ga er deze winter weer eens heen als de varens zijn afgestorven.

Het Turfdel komt uit in de Renkumsebeek. Foto: Mathilde 2020

Nu in de herfst is dit een prachtig bos om te wandelen. Al die mossen en varens: echt de moeite waard.