[Eerste versie 6 juli 2019, nieuwe versie 31 oktober 2020.]

Nogmaals over deze mooie kaart van Nicolaes van Geelkercken van Doesburg bij Ede in 1655, nu over het water in de polder. Niet over het water in de venen, dat is echt een ander verhaal en hoort bij de grote waterproblemen ten gevolge van de vervening in de 16de en 17de eeuw. Dat is de reden dat Nicolaes de kaart heeft gemaakt, dus wij kijken door de kaart heen naar de geschiedenis.

Buurschap Doesburg (Ede) op kaart uit 1655 5476-1665-79
Van Geelkercken: Doesburg in 1655. bron: Gelders Archief

Op mijn ingetekende topokaart (1854) heb ik de tochtsloot ingetekend.

Kaart van Doesburg (Ede) in 1854

Rechtsboven stroomt water naar binnen en in het zuiden naar buiten. Langs de stegen in de polder tekent Nicolaes geen sloten, maar die waren er natuurlijk wel: bovenstrooms van elke steeg lag een sloot. Laten we eens lezen wat Nicolaes over het water in de polder zegt:

  1. Dese boûrschap van Doûsbûrgh is met root omtrocken
  2. en op de boûlanden sijn hûijsen geteijckent ende de leege landen
  3. sijn met groen afgetrocken waerdoor dat men sporen kan
  4. waer de waetertochten loopen, aller op de platze aengeteijckent.
  5. Sal men bevinden dat dit Doûsbûrgh twee waeterlossinge heefft te weeten een van
  6. nattûijren door het Stijfft Uijttrecht en de andere doer haer
  7. schût, het welcke met eenen rechten dijck van het Kernhemse veldeken
  8. tot Veltiens graeff is affgeteijckent.
  9. Anno 1655 7 Julij N. van Geelkerk.

In het kort: De Buurtschap Doesburg is met een rode rand aangegeven, op de hogere bouwlanden staan huizen, de lage landen zijn groen gekleurd. Zo kun je zien waar de watergangen lopen. Doesburg heeft twee waterlossingen: een natuurlijke richting Utrecht en een bij het Doesburgerschut.

De waterlossing richting Utrecht ligt bij het Monnikenschut in de Slaperdijk, dat is dus een ander verhaal. Vandaag het verhaal van het water dat gelost wordt door het Doesburgerschut.

De Kromme Eem

Bijzonder is dat er in de noordoosthoek van de polder een beek de polder in gaat. Dat hebben niet veel polders. Die wordt ten noorden en westen langs de polder geleid, maar probeert in 1655 eigenwijs het midden van de polder weer op te zoeken: blijkbaar stroomde de beek oorspronkelijk dwars door het land van de polder en is hij omgeleid. Water gaat waar het zelf wil: altijd door het laagste punt.

Mijn hypothese is dat dit het begin van de Kromme Eem is. Deze Kromme Eem is omgeleid rond de Doesburgse polder. Het Doesburgerschut aan de zuidkant van de polder zal in de natuurlijke bedding van de Kromme Eem liggen: poldertechnisch ligt het op een rare plek, dus de reden is vast waterbouwkundig: het laagste punt, de loop van de Kromme Eem dus.

Waar komt dit water vandaan? Ik zoom in:

Detail van kaart uit 1655

Dit is de NO punt van de polder. Het noorden is rechts. Onderaan het begin van de heuvels van de stuwwal. Hier staan drie huizen bij elkaar, daar woont Jan Geretsen. De overige teksten: voetpat, (den Hogen Wegh van Eeede naer Dousburgh en) Luntteren, de Hûl, Hoogesteegh en Betrumer vonder. Hoog-Beetrum is een prachtige boerderij langs de Lunterseweg en volgens de lijst met monumenten is die gebouwd in de 17de eeuw: die kende Van Geelkercken al! Hij ligt wel een kilometer zuidelijker dan de Goorsteeg.

Bij het huis van Jan Gerritsen begon dus een beek en die ging met een heul onder de Hooge Wegh door naar de polder. Bij Hoog-Beetrum lag vroeger een duiker onder de weg, en in het verlengde ligt een erosiedal in de stuwwal, maar dat zal een droogdal zijn. Iets ten noorden hiervan ligt het buurschap De Veentjes: dat is een klein hoogveengebiedje, en dat zal hierop afgewaterd hebben. Dan is het Lunters water wat door Doesburg moest worden afgevoerd, en vandaar de heulen. De oorspronkelijke loop van de Kromme Eem is in mist gehuld, maar ik vermoed dat ik een draadje te pakken heb.

Het Doesburgerschut

Waar lag nou dat Doesburgerschut? Dat is te zien op mijn tekening van de buurschap op het AHN:

De buurschap Doesburgh op het AHN.
AHN, bewerking Mathilde 2020

Dat is dus ten westen van de A30. Op de topografische kaart:

Het Doesburgerschut in 2019
Topotijdreis 2019, bewerking Mathilde 2020

Ik ben daar een keer heen gefietst om foto’s te maken, maar die telefoon is stuk. Dat gaan we nog eens een keer doen: de verdwenen Kromme Eem af van bron tot monding in de Rijn. Leuk!

Streetview zuidwesthoek Doesburgerpolder
Google Streetview

Google Streetview Doesburgerdijk
Google Streetview

En dan buigt hij af naar het zuiden. Volgens mij heeft hier het Doesburgerschut gelegen. Een bankje met een informatiebordje erbij lijkt me passend. Fietsers passeren me en niemand ziet niks natuurlijk. Maar ik vind het kicken.

Foto van het verdwenen Doesburgerschut.
Foto Mathilde 2020

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan!