Ik vraag me al jaren af of ik kan achterhalen hoe oud de polders in het Binnenveld zijn, en eindelijk ben ik er. Denk ik. Denk met me mee.

Wageningen krijgt in 1263 stadsrechten. Al snel wordt de Dijkstoel opgericht. Mijn hypothese is dat die begonnen is met de Dijkgraaf die immers de gloednieuwe stadsgracht van water moest voorzien. Geleidelijk aan werd de Dijkgraaf naar achteren toe uitgebreid, waarbij eerst de Nergenase Beek en vervolgens ook de Kromme Beek werd afgetapt.

Niet veel later werd waarschijnlijk de polder in de Nude en de Haar aangelegd. Die is begrensd door de grens met Utrecht, de Kromme Eem en een wal in het noorden waar nu het Nieuwe Kanaal ligt. Bij de Haarsluis lost deze polder op de Kromme Eem. Dat ik deze polder vroeg dateer, is omdat dit gebied gemakkelijk te ontginnen is (gemakkelijker dan het veengebied verder naar het noorden). En dat de stad groeide en meer landbouwgrond nodig had, lijkt me duidelijk.

Daarna worden de polders in het Binnenveld aangelegd. De noordelijke grens daarvan is de Maanderdijk, wat de grens is tussen Bennekom en Maanen. Op dat moment is mijn zelfgetekende polderkaart actueel (die ik al zo vaak heb gedeeld overigens). De Maanderdijk is de dikke paarse lijn bovenaan, en de paarse lijn daar schuin op is de Gelderse Wetering en de Eemwal. Op de paarse T ligt het Maanderschut (lag, er staat nu een electriciteitshuisje).

Polderkaart van het Binnenveld
Het polderdistrict van Wageningen en Bennekom.

De volgende datum is 1453: dan wordt de afwatering door de Gelderse Wetering via het Doesburgerschut, Veldhuizerschut en Maanderschut geregeld. Die Gelderse Wetering liep langs de Eemwal en staat mooi op deze kaart uit 1753. Het noorden is hier rechts. De Eemwal, op mijn kaart paars, is hier de grijze diagonaal van rechtsonder bij de Maanderdijk naar linksboven bij de Grift. Wat opvalt is dat de percelen aan weerszijden van de Eemwal doorlopen. Mijn hypothese is dus dat de Eemwal en de Gelderse Wetering jonger zijn dan de polders. De wetering en de wal zijn door de percelen in de polder heengelegd. Dus de polders zijn ouder dan 1453. En niet van 1450, want in 1453 werd het openen en sluiten van de schutten geregeld: de wetering lag er al.

GA 1963: 529-0016

En zo kwam ik tot een datering van de polders in het Binnenveld tussen 1263 en 1453. Waarbij 1263 te vroeg is, want ze begonnen met de Dijkgraaf en de Nudepolders. En 1453 te laat, want toen lag de Gelderse Wetering er al en werden de schutten gereguleerd. Dus tussen pakweg 1300 en 1450. Maar ik heb er een jaartal bij!!

Ik kom in het Gelders Archief toevallig een 19de eeuwse transcriptie van een stuk tegen uit 1390 waarin de grens tussen Bennekom en Maanen wordt bepaald. Met palen wordt een scheidonge en deilinge gemaakt. De venen ten zuiden van die lijn worden van Bennekom. De venen ten noorden van die lijn worden van Maanen. Zo bepaalt Willem van Gulick, bij der Genade Godes Hertoge van Gelre en Greve van Zutphen. Aangezien het polderdistrict ophoudt bij die grens, moeten de polders wel van na die grensbepaling zijn. De polders kun je bovendien geen venen noemen, dat was keurig kaarsrecht ontgonnen gebied. Dus de polders in het Binnenveld ten noorden van het Nieuwe Kanaal zijn aangelegd tussen 1390 en 1443. Dan is de bandbreedte nog maar 60 jaar!

Een hypothese blijft staan totdat hij onderuit wordt gehaald. Wie o wie?

Lopen door het Binnenveld? Op mijn route van Ede naar Veenendaal steek je het Binnenveld dwars over. De pdf bevat een routebeschrijving, kaartjes, oude kaarten, en uitleg van bijzondere dingen die je onderweg tegenkomt met de nadruk op waterbeheer. Beleef de polders en kijk met andere ogen naar sloten en beken.

Liever het hele verhaal over het water in het Binnenveld bij elkaar? Dat kan! Het is een pdf van ca 50 pagina’s over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Met vele tekeningen, kaarten, oude kaarten en foto’s plus transcripties van processtukken van lang geleden. Voortaan kijk je anders naar dit ‘saaie’ gebied.