Je zou een ansichtkaart van Wageningen kunnen maken van deze kaart van vader en zoon Nicolaes en Isaac van Geelkercken uit 1635. De kerk, stadsmuren, huizen, de stadsgracht. Ik heb deze kaart al weken voor me liggen, en telkens geniet ik er zo van dat ik niet verder kom.

558-0012 kaart 16
GA 2001-558-0012

De kaart is gemaakt in opdracht van het St Catharinae Gasthuis en het gaat om hun eigendommen die met groen en met letters zijn aangegeven. Maar die interesseren me niet, de rest is super interessant.

De windroos links staat een kwart slag gedraaid. Hij knoeit overigens nogal met het perspectief. Maar de tekeningetjes zijn geweldig. Op de dijk loopt een man met een schop. Onder het woord Den Nuij (Neude, Nude, Noda) een man met ossen en een ploeg. In de uiterwaarden drie koeien, de bovenste wordt net gemolken. Ook in de polders koeien en een paard.

Het wegenpatroon is nooit veranderd. De Dijk, de Afweg, de Haagsteeg, de Rijnsteeg: het ligt er allemaal nog net zo. De Weteringse Wal heet nu Nieuwe Kanaal. Over de Dijkgraaf een brug, dat is vast de voormalige Witte Brug over de Nergenase Beek. Aan de dijk de herberg, die is inmiddels weg maar heeft er lang gestaan: Hof van Gelderland.

Den Ouden Dam staat vaker op oude kaarten: ik heb ergens gelezen dat daar vroeger recht werd gesproken. Maar waarom heet die boerderij naar een oude dam? De sloten langs de Haagsteeg lopen inderdaad niet door naar de stad, maar buigen af naar het oosten naar de Dijkgraaf. Was dat echt een dam? Ik denk dat het Marin op het groengekleurde perceel van het Catharinae Gasthuis ligt. Ligt de Lawickse Allee op een Oude Dam?

Wageningen 1635
detail GA 2001-558-0012

Ook leuk: de Stadsbrink staat erop! En als iets nou moderne stadsontwikkeling is, is dat wel de Stadsbrink met zijn zeventiger jaren flats en busstation in het midden. Dacht ik. Maar die bestond dus al in 1635.

Nog leuker is de 4Huijserbrink boven de Stadsbrink. Zo te zien lag die tussen de Dijkgraaf en de Weg naar Bennekom, ten oosten van De Brakel. Omdat het mijn theorie is dat in Nederland nooit iets verandert, ga ik op zoek. Dit stukje land in 1880 (topotijdreis):

wagenngen 1880

Niets veranderd! De vorm, de straten: in 240 jaar zijn er alleen een paar huisjes en straatjes bijgekomen. Zie het lege vijfhoekje met de huizen eromheen. In 1960 is de 4Huijserbrink opgenomen in de nieuwbouw rond de oude stad, maar de vorm is er nog. De oude Ireneschool en de nieuwe Bijenkorf liggen erop.  De straat aan de noordrand heet de Brinkerweg. Maar nu? De Olympiahal wordt weer afgebroken. De Ireneschool ook. Er verandert nu van alles in die buurt, ik zou het mooi vinden als de oude naam terugkomt.

wageningen 1980

Na de kaart uit 1635 maakt Nicolaes van Geelkercken enkele jaren later een nieuwe kaart. Hij heeft er duidelijk minder plezier in. Misschien moet het onbetaald overnieuw. De stad Wageningen kopieert hij snel en slordig. Geen koeien, geen boer achter een ploeg. Maar enkele details zijn anders, dus hier de kaart:

Waarom tekent Nicolaes na zeven jaar deze kopie? Het verschil tussen deze kaart uit 1642 en die uit 1635 ligt in het Wageningse Broek, het Binnenveld. Hij tekent dit keer een groter stuk land met daarin nog een perceel van het St. Catharinae Gasthuis. Blijkbaar stond dat op geen enkele kaart en had hij op zijn kop gekregen. Mooi is te zien hoe de Kromen Eem en de Turf Grijft naer t Rhijnβe Veen naast elkaar bestonden. De een voor de afwatering, de tweede voor turfvervoer.

Het buitengebied geeft hij twee namen: den Nuij en Opt’ Nieu Landt. Den Nuij, nu de Nude, Neude, Noda, nHoda was blijkbaar ouder, en dat is logisch want dat zijn zandruggen en komgronden van de Rijn: vruchtbaar en toegankelijk. Door den Nuij lopen Het Huijppat, de Middelweg, en den Affwegh. Het Huppelpad en de Afweg liggen er nog net zo. De Middelweg is nu de N225. Bij de splitsing van de Affwegh en de Grebdijck tekent Nicolaes een pad de uiterwaarden in. Via dat pad kom je nu bij de jachthaven.

Ten noorden van die fijne vruchtbare strook langs de Rijn lag het uitgestrekte ontoegankelijke veen en broek, nu het Binnenveld, het Nieuwe Land dus. Wat men in die tijd al had drooggelegd, afgegraven en ontgonnen. De Dijkgraef, Haegsteegh, Rhijnsteegh, Slachsteegh en Veensteegh liggen er immers al.

De kaart komt uit dit boek: Kaartboek St Catharina