Dit is een kaart van het Schependom van Arnhem: rechtsonder ligt Arnhem, linksboven ligt Reemst, Pampel en Deelen. Er bestaan verschillende kaarten die op deze kaart lijken: logisch, nu kopieer of scan je een kaart en klaar. Maar in de 17de eeuw moest voor elk nieuw doel een nieuwe kaart gemaakt worden. Daarbij gebruikte men nogal eens een oude kaart.

Kaart van Van Geelkercken
GA 1551-70

De kaart is gemaakt door Nicolaes van Geelkercken en 52 bij 62 cm groot. Bij de beschrijving in het archief staat 1610 – 1656: blijkbaar heeft Nicolaes in 1656 een oude kaart uit 1610 gebruikt als origineel. Het moet een van zijn laatste kaarten geweest zijn, want Nicolaes is in 1656 overleden. Er zit geen stuk bij, dus ik moet het doen met de kaart zelf. Gelukkig kladdert Nicolaes vaak alle hoekjes van de kaart vol, dus informatie genoeg; jammer dat zijn handschrift zo lastig leesbaar is.

Voordat ik me verdiep in de kaart zelf, lees ik de tekst linksboven: heb gemeten als volgt, en dan volgt een lijst met letters plus lengtes. Aha, ik zie het: hij heeft de grens rond het Schependom van Arnhem opgemeten. Het doel van een kaart is altijd belangrijk want dat is waarvoor de opdrachtgever betaalde. De rest is ter oriëntatie. Dat betekent in dit geval dat Nicolaes de grens nauwkeurig heeft opgemeten. Maar dat wil niet zeggen dat hij die grens ook nauwkeurig op de kaart heeft ingetekend: hij heeft immers een oude kaart uit 1610 gebruikt als onderlegger, daarop de grens zo goed mogelijk ingetekend en daar de maten bij gezet. De legenda klopt, de kaart niet.

Rechtsonder staat ook een priegeltekst. Ik lees A30 t’Schependom zetq sonter. A45 weker gemaeckt. A47 t’Schependom gemoeten. Nou laat maar, dit laat ik voor een andere keer.

Het Schependom van Arnhem heeft Nicolaes met rood omtrokken. Ten zuiden van Arnhem, aan de overkant van de Rijn, ligt de Statswerdt, het Stadtsblock en een steenoven. In 365 jaar is daar niets veranderd. Ten westen van Arnhem tekent Nicolaes een scheepsbrug, daar ligt nu de Nelson Mandelabrug. Vandaar naar het westen loopt de grens van het Schependom langs de Rijn. Bij Oosterbeek steekt de grens de rivier over en loopt dan noordwaarts langs de Slijpbeek langs het Klooster Mariëndaal naar de Uijttrechtsenwegh.

Dit brengt me even in verwarring, want deze Utrechtseweg is niet de huidige weg door Oosterbeek. Het is de Schelmseweg die er deels nog ligt en deels verdwenen is. Bij punt B ligt nu het kruispunt tussen de Amsterdamseweg en de Schelmseweg, en daar tekent Nicolaes de splitsing tussen de weg naar Harderwijk (waar westelijker de Eederweg vanaf schiet) en de Utrechtseweg die naar Wageningen loopt. Deze Schelmseweg liep langs de Johannahoeve naar Hotel Wolfheze, Laagh Wolfhees.

De grens volgt deze Schelmseweg tot aan Laagh Wolfhees, hoekpunt D. Daar staat de Bruijts pol ende Bissendel. Dit moet de paal zijn die even ten noorden van Hotel Wolfheze staat waar het Papendal van het Heelsums beekdal afschiet. Vandaar gaat de grens door het Papendal naar het noorden. De palen in dat dal staan er nog, en die palen hebben mooie namen: bij de Amsterdamseweg ligt de Biessenpol, ten noorden daarvan de Goossenspol, de Braspol, Middelpol en dan de Vredenpol op de noordwesthoek met Reemst en Deelen. Vandaar gaat de grens verder, maar daar ken ik het (nog) niet zo goed. Ik wil me nu richten op het stuk wat ik wel ken: staat daar iets opvallends?

Bij de Vredenpol en de Braspol tekent hij een dam; die staan op meer kaarten. Bij de Kemperberg tekent hij een boerderij en noemt dat Nieu Erff. Bij de Biessenpol tekent hij hoog op een heuvel een pael. Wat staat daar? IJmenpael? Eenen pael? En hij schrijft Turfdel in een zijdal van het Papendal.

Maar dan dit:

Detail kaart van Van Geelkercken

Je ziet hier Oosterbeek en de Schelmseweg met een aftakking naar het noorden. Andere teksten zijn Sonnenberg, Ratstaeck, Dreijen. Aan weerszijden van de Utrechtseweg tekent hij twee rondjes en schrijft daar iets bij. Ik lees: de tweebultse pale. Gelukkig noteer hij daar een C, en is de legenda goed te lezen: De Twee Bulten. De paal bij de Twee Bulten.

Ook van andere kaarten weten we dat ongeveer daar een of meer radstaken hebben gestaan. Radstaken waren wagenwielen hoog op een paal waarop lijken van terechtgestelden (wat een stom woord, er is niets terecht aan) werden gelegd voor de vogels en om bezoekers af te schrikken. Wat zal dat gestonken hebben.

Maar twee bulten? Ik teken op het AHN de huidige grens in met de grenspalen die er nu nog zijn (die zijn uit de 18de eeuw en dat is oud, maar wel 100 jaar na Nicolaes). Ik teken ook de wegen en de grens op de kaart van Nicolaes in: de grens is onder andere door de aanleg van de spoorweg wat veranderd. Sowieso is de grens wat recht getrokken; de grens van Nicolaes kan best een tiental meters anders liggen.

Kaart van Van Geelkercken op het AHN

Ik moet zoeken in het stukje dat ik met groen omcirkel. Dat is bij Missiehuis Vrijland, en daar staan nog altijd een paar grenspalen uit de 18de eeuw. Maar er liggen ook een paar grafheuvels en je zal het vast niet geloven, maar zonder erop te letten heb ik de grens tussen grafheuvels door laten lopen.

Wow, daar voor de kerk van Vrijland staat nu grenspaal 39 op een grafheuvel, en daar tekent Nicolaes 365 jaar geleden de Twee Bultse Pael.

Grens tussen Arnhem en Renkum op het AHN