kaart van Van Geelkercken, 1650
GA 2000-4613

Dit is een bijzondere kaart van het Schependom van Arnhem. Het is een dubbele kaart: links het origineel, rechts wijzigingen. De kaarten zitten aan elkaar vast: je ziet dat in het midden de tekst doorloopt. De originele kaart is gemaakt door Nicolaes van Geelkercken in 1630 en gekopieerd door hemzelf in 1650. Het origineel van de rechter kaart is gemaakt in 1725 door Willem Leenen. Deze dubbele plakversie is gemaakt door J. van Heuvel in 1756. Hier zie je dus de ontwikkeling van dit gebied tussen 1630 en 1725. Hoewel ik de beschrijving in het Gelders Archief niet echt duidelijk vind, maar zoiets moet bedoeld zijn.

Op beide kaarten zie je rechtsonder Arnhem, groene velden en de splitsing tussen de Rijn en de IJssel. De grens van het schependom staat er ook duidelijk op. Naar het noordwesten toe zie je landgoederen. Op de rechter kaart is dat allemaal niet overgetekend, alleen de nieuwe landgoederen zijn ingetekend. Het is wel duidelijk dat het land dichtbij Arnhem inmiddels vol was; de nieuwe landgoederen liggen daar in een kring omheen.

De reden dat ik de linkerkaart regelmatig bekijk, is omdat dit de enige oude kaart is waarop het droogdalsysteem van de Heelsumsebeek staat. Zie de dikke groene banen. Helemaal links het Papendal (het sportcentrum is naar een droogdal genoemd) met de zijdalen Lange del en Turfdel. Het grote systeem is het Merkendal met een aantal naamloze zijdalen maar ook het Grasdel.

Die dalen liggen er nu natuurlijk nog net zo alleen zijn wij de namen vergeten. Gisteren reed is ’s avonds om 23 uur over een lege A50 van Apeldoorn naar Arnhem. Bij Terlet kijk je dan prachtig tientallen kilometers ver naar het zuiden en daalt de weg af een vrij diep dal in voor hij bij Schaarsbergen weer omhoog komt. Ha, het Merkendal denk ik dan.

Hier alle droogdalen met oude namen in de sandr van Schaarsbergen.

AHN, bewerking Mathilde

1 = Renkums Beekdal

2 = Paalbergsedel

3 = Turfdel

4 = Quadenoordsedel

5 = Hartensedel

6 = Fluitersdel

7 = Heelsums Beekdal

8 = Papendal (

8b: bij de bovenste 8 ligt het Everwijnsdel

9 = Langedel

10 = Turfdel

11 = Merkendel

12 = Grasdel

In een volgend stuk ga ik op google streetview eens kijken wat een automobilist merkt van deze dellen. Landschap lezen vanuit de auto!