Weer een prachtige kaart van de Gelderse Vallei. Deze is van Justus van Broekhuijsen.

UA 148

De kaart is gemaakt rond 1701 op papier en meet 55 * 126 cm. Het noorden is links. Rechts de Rijn, links de Zuiderzee, daartussen de Gelderse Vallei. De kronkelige gele lijn door de Vallei is de grens tussen Utrecht en Gelderland. In de Vallei liggen twee steden: Amersfoort en Wageningen. De groene banen zijn beken en weteringen. Zoals op alle kaarten van de Vallei valt vooral het slotenpatroon bij Veenendaal op; altijd een handig herkenningspunt. Ik denk dat als ik zou moeten scrollen door thumbnails van miljoenen kaarten van de hele wereld, ik bij kaart 100.000 of zo het patroon direct zou herkennen ‘ha, Veenendaal’.

Meer weten over de geschiedenis van de uiterwaarden langs de Rijn? Ik ben met een uniek onderzoek begonnen dat precies een jaar gaat duren. Lees meer hierover en doe mee.

De kaart is gemaakt in verband met de aanleg van de Grebbelinie, zie de dikke paarse lijnen. (Justus heeft deze kaart later hergebruikt zonder paarse lijnen ivm het afwateringsprobleem in het Binnenveld). Het idee van de Grebbelinie was om de Gelderse Vallei onder water te zetten ter bescherming van Utrecht, Amsterdam en andere belangrijke centra. Dat klinkt logisch en eenvoudig voor politici en legeraanvoerders die zo’n plan verzinnen maar minder voor waterkundigen die het moeten uitvoeren.

Dat wordt snel duidelijk als je het lengteprofiel van het huidige Valleikanaal door de Gelderse Vallei erbij pakt.

GA 1964 10189

Om de getallen te kunnen lezen, kun je de link onder de afbeelding volgen, maar het beeld is zo ook wel duidelijk: zo vlak is de Gelderse Vallei helemaal niet. Links de hoogvlakte van het Binnenveld, dan de helling tot aan Amersfoort en onder Amersfoort het poldergebied met zijn pieken en dalen. Voor wie hier meer van wil weten tip ik mijn boek over het Binnenveld.

Mijn boek ‘Water in het Binnenveld‘ gaat over de watergeschiedenis van het Binnenveld en staat vol kaarten, tekeningen en foto’s. Inclusief een wandelroute, fietsroute en wensroute. Plus een paar korte transcripties van stukken die een cruciale rol hebben vervuld. Als je de link volgt, zie je ook ook een link naar bol.com waar je het boek kunt inzien. Vind je 25,55 te duur? Ik ook, maar mijn eigen marge is maar 1 euro per boek: boeken zelf uitgeven is nou eenmaal duur. Toch heb ik een oplossing: de pdf van dit boek kun je kopen voor 7 euro. Minder mooi, wel goedkoper.

Links de Rijn, rechts de Zuiderzee. Daar moet ik even aan wennen. Hoe zit dat? De andere kaart van de Gelderse Vallei is gemaakt door Nicolaes van Geelkercken, en die was in Gelderse dienst. Hij kijkt vanuit Arnhem: de Rijn links, de Zuiderzee rechts. Justus van Broeckhuijsen was in Utrechtse dienst. Andere blik, andere kaart.

Het hoogteverschil tussen de Rijn en de Zuiderzee is maar liefst 5 meter. Dus er staat, nadat de hele Vallei langs de Grebbelinie onder water is gezet vanuit de Rijn, bij Spakenburg 5 meter water en bij de Grebbbedijk een centimeter. Heel onhandig voor een verdedigingslinie. Een doorbraak van de Grebbedijk is dus niet zozeer voor het Binnenveld een probleem, maar voor Amersfoort en Spakenburg.

De Vallei moest dus worden opgedeeld in panden die ongeveer horizontaal liggen en apart van elkaar onder water gezet zouden worden. Die panden heeft Justus aangegeven op de kaart met dikke paarse lijnen, kaijdijken.

Echt een succes is de Grebbelinie nooit geworden, en dat begrijp ik best.

Over de Grebbelinie is veel geschreven (dus dat ga ik niet doen), onder andere deze cultuurhistorische gids: aanrader. Er bestaat ook een fietsroute en een wandelroute, het Grebbeliniepad.

In elk geval: het is een prachtige kaart. Als je de link onder de kaart volgt, kun je inzoomen tot de kleinste details zichtbaar worden. Geniet ervan.