Rossum ligt op een unieke plek in Nederland, namelijk in een gat in de Stuwwal van Twente.  Ik noem dit de Rossummerpoort. Dit is een bijzonder doorbraakdal dat ik met een zelfverzonnen woord een ijspoort noem. Het is voorzover ik weet de enige ijspoort in Nederland. Een ijspoort ontstaat doordat het ijsveld erachter groeit en door zijn eigen stuwwal breekt.

tekening doorbraakdal ijstong
tekening: Mathilde, 2019

Lezers: sommigen zullen wel gemerkt hebben dat ik met een grote update van dit blog bezig ben. Ik ben alle 315 stukken aan het lezen, bijwerken, weggooien, splitsen, samenvoegen, schrappen. Ik heb mezelf hiervoor de hele maand november gegeven. Dus een trouwe lezer zal deze maand regelmatig stukken tegenkomen die je in een andere versie al eerder hebt gezien. Zoals dit stuk. Het kan zijn dat sommige reacties niet meer passend zijn; die verwijder ik een voor een.

Op de volgende kaart zie je de stuwwal met de strekkingsrichting en het dal in het midden (en het hoogste punt bij het rondje). De strekkingsrichting wijst erop dat het grote ijsveld dat de stuwwal heeft opgedrukt in Duitsland lag in het glaciale bekken van Nordhorn.

Twentse Stuwwal, Tertiaire Rug, Ijspoort en Lonnekerberg
topographic-map.com

Op Dinoloket maak ik een doorsnede door Twente van Ootmarsum naar De Lutte, zie het kleine kaartje rechtsonder voor de ligging van de doorsnede.

doorsnede overijssel denekamp doorbraakdal
dinoloket

De doorsnede vertelt het verhaal van de stuwwal en dit dal. Rechtsboven de legenda van de kleuren. Onderop ligt roze DOngen, daarop (links) een flintertje paars RUpel, wat beide niet interessant is voor het verhaal van het dal. Dan volgt grijs DT, wat een logische afkorting is voor ‘gestuwde lagen’. Het is dus inderdaad een stuwwal, en overduidelijk is dat die aanvankelijk doorliep: de stuwwal loopt door onder het dal. Vervolgens is het dal ontstaan dwars door de stuwwal heen. De dalbodem is bekleed met oranje DRenthe: keileem. Keileem is wat op de bodem versmeerd achterblijft als het ijs weg is. Vervolgens is het dal opgevuld met BoXtel: het dekzand van de laatste ijstijd. En dan in het midden tenslotte een snippertje groen HoLoceen: dat zal het beekdal van de Rossummerbeek zijn.

Het keileem betekent dat hier ijs heeft gelegen. Het ijs moet er doorheen zijn gegaan en heeft toen het hele bekken van Hengelo bedekt. Dat bekken is een ander verhaal.

Als ijs een stuwwal opruimt, dan breekt het er niet doorheen maar walst het eroverheen en smeert de stuwwal uit naar voren. Ter plekke van de bult blijft een drempel over. Dus in de ondergrond van dit dal zou DT en DR een drempel moeten vormen. Ik maak een lengteprofiel op Dinoloket.

doorsnede rossumerpoort overlangs
bron: Dinoloket

De ligging van de doorsnede zie je op het kaartje rechtsonder. Het ijs kwam van rechts uit Duitsland. Je ziet helemaal rechts de typische ronde diepe vorm van het bekken van Nordhorn aan het oranje DRenthe keileem. Bij DT stuitte het ijs op zijn eigen stuwwal, en daar is hij overheen gegaan. De stuwwal is versmeerd tot keileem en ja hoor, er ligt een 10 meter hoge drempel in de buurt van Rossum. Mijn dag is helemaal goed. De Rossummerpoort, de enige ijspoort van Nederland.

Gletsjerpoot zou ook een goede term zijn, maar die is al in gebruik voor een ander fenomeen, namelijk een grot onder een gletsjer waar water doorheen stroomt. Vandaar ijspoort, maar zelf bedacht hoor. In Jongmans kom ik het fenomeen niet tegen.

In speciale gevallen kan ijs zelfs een stuwwal wegduwen en dat is hier waarschijnlijk ook gebeurd. Daarvoor moet de ondergrond een goede glijlaag hebben zodat de wrijving tussen stuwwal en ondergrond kleiner is dan de interne wrijving. De nieuwe theorie stelt dat de stuwwal kilometers met het ijs mee vooruit is gebulldozerd en uiteindelijk terecht is gekomen bij Enschede waar het niet verder kon vanwege de oude Tertiaire hoogtes die daar al lagen. De Lonnekerberg als verplaatste stuwwal, wow, indrukwekkend. Ik kom uit Lonneker. Zo’n klein dorp en dan zo’n mooi verhaal.

Rossum heeft nog iets bijzonders: het ligt bovenop een tunneldal.

Het hele verhaal van Oost-Nederland, van Precambrium tot en met de ijstijden bij elkaar? Dat kan!