De IJssel is de jongste Nederlandse rivier. De Romeinen kenden hem nog niet: hij is net 1500 jaar oud. Laten we eens kijken naar het ontstaan van de IJssel.
Hier een kaart uit de 16de eeuw die Nederland in de Romeinse tijd probeert weer te geven. De IJssel staat er niet op. Zoek Arnhem (Arenacum) en wat stroomt daar rechts naar het Flevomeer: de Fossa Drusiana. Fossa = kanaal, dus volgens deze kaartenmaker uit de 16de eeuw was het een kanaal.
Maar of de tekenaar het juist heeft, is maar de vraag. Kijk met me mee.
De Maas en de Rijn stromen al miljoenen jaren door ons land en zijn ouder dan het land zelf. Water stroomt naar beneden, hier is dat naar het noordwesten.
Laten we Overijssel en de Achterhoek eens bekijken. Vanuit het hogere oosten stromen beken en kleinere rivieren naar het lagere westen. In Overijssel en de Achterhoek zijn dat van noord naar zuid de Vecht, de Schipbeek, de Berkel en De Oude IJssel.
- De Vecht mondde uit in het Flevomeer en stroomde door het Vlie tussen Vlieland en Terschelling naar de zee. Dat doet ze nog steeds.
- Bij de monding van de Hunnepe – tegenwoordig Schipbeek – in de IJssel is Deventer ontstaan. Men denkt dat de Hunnepe altijd bij het stroomgebied van de Vecht heeft gehoord, en dus naar het noorden afboog en ook naar het Flevomeer stroomde.
- Bij de monding van de Berkel in de IJssel is Zutphen ontstaan. Onderzoek door Alterra in Wageningen – Zand in banen – laat zien dat de Berkel bij het stroomgebied van de Rijn hoorde. Alterra toont aan dat ook de Eefsche beek die noordelijk langs het Twentekanaal stroomde ook nog naar de Rijn stroomde.
- Bij de monding van de Oude IJssel in de IJssel is Doesburg ontstaan. Vroeger dachten velen dat deze Oude IJssel altijd naar het noorden heeft gestroomd, maar het genoemde onderzoek van Alterra toont geen aanwijzingen voor het bestaan van een afbuiging naar het noorden. Volgens dat onderzoek stroomde de Oude IJssel naar de Rijn.
Ik – Wageninger – volg het Wageningse onderzoek: ik ga in dit blog dus uit van een waterscheiding tussen Deventer en Zutphen. Daar hoort dit plaatje bij [het plaatje wordt pas duidelijk als je ook het volgende plaatje – waarop Voorst, Zutphen en Deventer staan aangegeven – bekijkt, en sorry dat ze zo klein zijn].
Vanaf de Veluwe stroomde ook water: de Eerbeekse beken, Voorsterbeek, Apeldoornse beken en de beken daar tussenin. Ook die stroomden naar het grote dal en dan? Rechtsaf of linksaf? Genoemd onderzoek van Alterra toont aan dat de Voorsterbeek de meest noordelijke beek is die naar het zuiden naar de Rijn afboog, zie het plaatje hier boven.
Op een gegeven moment ergens tussen 350 en 700, waarschijnlijk na een winter met extra hoge waterstanden waarin stromen zich vermengden en een deel van het ondergelopen gebied afwaterde naar het noorden, bleef een deel van het water van de Rijn uit zichzelf naar het noorden stromen. Dat noemen we een avulsie. Sindsdien hebben we de IJssel. Daar hoort dit plaatje bij:
De twee plaatjes laten hetzelfde gebied zien. Op het tweede plaatje zie je twee opkomende steden: bovenin Deventer, onderin Zutphen.
Stel je eens voor dat na een natte winter de Rijn na het zakken van het water niet meer naar het westen stroomt via de Lek naar Rotterdam, maar via de Gelderse Vallei naar Amersfoort en bij Spakenburg in het IJsselmeer uitkomt. En dat kan hoor, want de Rijn ligt hoger dan de Gelderse Vallei, en wordt alleen door de Grebbedijk tegengehouden van deze aantrekkelijke route. Ons hele land in een keer door elkaar gegooid. Daar sta je dan met je wereldhaven in Rotterdam. Op naar Spakenburg. Nou zoiets is dus gebeurd tussen 400 en 700. Weg Leiden, hup Kampen.
En dat Drususkanaal?
De Romeinen wilden naar Friesland en om daar te komen hadden ze een goede verbinding nodig. Wegen waren niet echt handig in dit zompige land, dus ze besloten om een kanaal te graven tussen de Rijn en het Flevomeer. Dat is het Drususkanaal geworden, de Fossa Drusiana. Jaja, de Romeinen waren de waterknutselaars hier. Het werd gegraven in 12 vC en wordt vermeld door verschillende Romeinse schrijvers. Men heeft lang gedacht dat het kanaal gelegen heeft tussen Arnhem en Doesburg, en dat is ook de visie van de kaartenmaker uit de 16e eeuw. Maar volgens het Alterra onderzoek is dat dus niet waar.
De Romeinen hebben bij de splitsing van de Rijn en de Waal geknutseld om meer water naar hun grensrivier, de Rijn dus, te krijgen dan de natuur zelf deed. De Waal maakten ze kleiner en de Rijn groter. Daardoor werd de Rijn instabiel, zeg maar, en in de winter zullen er meer overstromingen zijn geweest. Dat kan wel een factor geweest zijn: dan waren wel de Romeinen de oorzaak van de IJssel, maar niet vanwege hun kanaal.
leeg
Nou houd ik niet zo van koffietafelboeken, maar ik beveel graag het prachtige boek over de IJssel van lezer Wim Eikelboom aan. Echt een mooi boek hoor, een tip waard. Mijn tweede tip is een moeilijk maar uiterst interessant boek dat mij veel geholpen heeft bij het begrijpen van het systeem van de Nederlandse rivieren: boekentip
De herkomst van de rivier de IJssel en nog veel meer.
Zie mijn website van schilderijen http://www.kloens.art
Zie aldaar informatie Bas Kloens, Kunst en Plaatsnamen onderzoek. (Zie onderaan.)
Kun je ons vertellen uit welke kaart deze uitsnede is genomen?
Jazeker, het is een stukje uit deze kaart “Belgii Veteris 1594 Ortelius”.
Zou er een relatie bestaan tussen de ontwikkeling van de IJsel en het belang van de (handels)route tussen Nijmegen, Wageningen, Ermelo over de Diedenweg?
Ben ooit naar de bron van de Ijssel geweest. Toen dacht ik nog dat de Oude Ijssel richting IJsselmeer stroomde en dat er door menselijk toedoen de Rijn was overstroomd om zo de huidige Ijssel te maken. Later begreep ik dat het door de natuur zelf kwam en nu lees ik dat de Oude Ijssel ooit in de Rijn stroomde. Via Peleografische kaarten van 100 en 800 nChr haal ik dat de de Ijssel en Berkel richting Rijn stroomden en de Schipbeek richting noord. De waterscheiding ligt volgens die kaarten ergens bij Gorssel.
https://landschapinnederland.nl/bronnen-en-kaarten/paleogeografische-kaarten
nou, de hoge geleerden historische geografen zijn er niet over uit hoor waar de waterscheiding lag.
Hoe zat het ook alweer met het Montferland en het Rijk van Nijmegen? Want de Rijn heeft die gescheiden, maar dan moet ze voorheen anders hebben gestroomd. Mogelijk noordelijk en dan kan ze door wat we nu als IJsselvallei aanmerken hebben gestroomd. Ik meen wel gelezen te hebben dat daar wel vaker een rivier gestroomd heeft. Het zou zelfs de reden kunnen zijn dat in de Saale-ijstijd daar juist een ijstong is komen te liggen.
En ha! de mythische tempel van Tanfana staat op de kaart.
Ja klopt het is een lang verhaal met vier fases. Eerst stroomde de Rijn door de IJsselvallei naar het noorden. In fase 2, het Saalien werd die vallei gebruikt voor de ijslob inderdaad, zoals je zegt. De Rijn maakte een nieuw dal, dat is het huidige dal van de Niers en dan onderlangs het ijs en stuwwallen naar het westen. Fase 3, toen het ijs aan het smelten was, is de Rijn toch weer door zijn oude loop meer naar het oosten gaan stromen, en sindsdien ligt de Niers er zielig bij. Maar daar ontstond een probleem: blijkbaar lag er nog ijs in de Ijselvallei en naar het westen lagen de stuwwallen. Er ontstond een meer, dat rees en rees, Fase 4, op het laagste punt ging de Rijn eroverheen en toen was het hek van de dam en knalde hij door de stuwwal heen. Dat moet een spektakel geweest zijn.
Maar daarmee is niet verklaard waarom Montferland daar zo als een eiland ligt. Waarschijnlijk ging de nieuwe Rijn eerst om Montferland heen naar het westen, en is het gat tussen Nijmegen en Montferland later ontstaan.
Nou ben ik vergeten wat de mythische tempel van Tanfana is.
Tacitus wijdt ergens een zinnetje aan een verwoest heiligdom van Tanfana, tijdens een strafexpeditie ergens over de Rijn, en zonder verdere aanduiding van de lokatie. Er zijn mensen (en toeristische bordjes) die zonder verdere aanwijzing de lokatie op de Tankenberg plaatsen. Dat viel voor mij al terug te voeren op het boek Goden en Geesten van Oud Oldenzaal van Bruyns, een boek waarvan ik denk dat het net zoals menig werk uit het begin van de twintigste eeuw op wensdromen over een mythisch verleden gebaseerd is. Maar op deze oudere kaart staat het vermoeden ook al ingetekend. Daar zal Bruyns het dan wel weer vandaan hebben.
Je kan nog een avondje lol hebben met het op YouTube bekijken van video’s over paranormale gebeurtenissen op de Tankenberg. Als dat je ding is…
paranormale gebeurtenissen op de Tankenberg, nooit geweten. Die Tukkers toch. En de naam Tankenberg is dan zeker een verbastering van Tanfana Collina
Leiden a la playa zodra alles droog valt? Vinden ze vast niet erg. Zolang het zeewater maar buiten blijft.