Van het Elsterien, de ijstijd voor het Saalien, vinden we in Nederland sporen terug. Kijk met me mee.
De Maasterrassen
Het stijgen van zuidoost Nederland, in het kielzog van het stijgen van de Alpen en Ardennen, zorgt voor een boeiend fenomeen van de Maas. In een warme periode snijdt de Maas zich in zijn eigen afzettingen in. In een koude ijstijd legt hij dan weer dikke pakketten sediment neer, maar op een lager niveau dan het vorige pakket uit de ijstijd ervoor. Zo is een trap aan terrassen ontstaan, waarbij het oudste Maasterras het hoogst tegen de hellingen ligt.
Formatie van Peize
Voordat de ijstijden de loop van rivieren in Noord-west Europa door elkaar schudde (rivieren zagen hun loop geblokkeerd door ijs) was de grootste rivier de Eridanos die vanuit het gebied rond Finland en Rusland westelijk stroomde. De afzettingen hiervan noemen we de Formatie van Peize. De Formatie van Peize ligt in de ondergrond van de Waddenzee en IJsselmeer, Friesland, Gelderse Vallei, Flevoland en Noord-Holland, en is maximaal 200 meter dik. Het is zand met wat klei erin. Helaas ligt hij overal diep begraven en kunnen we hem dus nergens zien. Op de kaart zien we de dikte van de laag (maar buiten de genoemde provincies geeft deze kaart de Formatie van Waalre aan – ik kan dit niet splitsen).
Formatie van Peelo
In de ondergrond van Friesland, Groningen en Drenthe ligt de Formatie van Peelo uit het Elsterien. Dit is materiaal dat is afgezet door smeltwaterrivieren rondom ijsvelden of misschien ook wel keileem onder het ijsveld zelf. Het kan zowel keileem, zand als klei zijn. Op de kaart zien we de dikte van de laag: tot ruim 300 meter dik. Die dikke bruine banen zijn de klei die ligt in tunneldalen waarover zo meer. Het zand zijn de dunne lagen daar omheen.
Keileem in Terschelling
Bij Terschelling is dit keileem uit het Elsterien aangeboord. Dat betekent dat daar ijs heeft gelegen, want keileem is de zooi die achterblijft als ijs gesmolten is. Maar nadere informatie vind ik niet en ik kan de boring ook niet terugvinden op DINOloket.
Peelo-zand
Peelo-zand is fijn, glinsterend spierwit zand en het voelt heerlijk zacht aan – poesjeszand. Hiermee maakte men in Drenthe vroeger de zandtapijten in de pronkkamer van een boerderij. Het glinsteren komt door mica, ook bij hele oude mensen bekend van kachelruitjes of het ronde glaasje bovenin een cakevorm. Het ligt op de Hondsrug en omgeving hier en daar bijna aan de oppervlakte – in elk geval binnen bereik van een normale schep.
Peelo-klei = potklei
Peelo-klei is bekend als potklei. Dit is een zeer dichte klei die is ontstaan in smeltwatermeren rondom een ijsveld: in het stilstaande water zakte klei naar beneden en alle grotere deeltjes zoals zand was al eerder uit het water op de bodem gezakt – potklei is dus klei zonder zand. In het Kleibosch bij Roderwolde ligt het aan het maaiveld en is de klei gebruikt voor aardewerk – vandaar de naam – en bouwmateriaal. Het klooster van Aduard gebruikte de klei voor kloostermoppen en dakpannen. De St Jacobskerk in Roderwolde en het klooster van Aduard zijn ermee gebouwd, en wellicht nog andere gebouwen in de omgeving.
Tunneldalen
Het meest opvallende fenomeen uit het Elsterien zijn wel de diepe tunneldalen. Op de kaart zijn ze aangegeven door de diepte van de onderkant van de Formatie van Peelo te laten zien, want de tunneldalen zijn opgevuld met Peelo-klei.
Op deze doorsnede is deze potklei roze. Niet normaal toch?
Serie Het Verhaal van Nederland
Dit is een deel in de serie Het Verhaal van Nederland waarin we in een tijdcapsule de lange geschiedenis van Nederland achterna reizen. Van 23:59:23 tot 4 seconden voor middernacht reizen we door de Vroege IJstijden.
leeg
Hoi Mathilde, ik lees je artikeltjes met belangstelling. Ik ben geoloog en landschapshistoricus en part-time werkzaam bij Geopark de Hondsrug. Jij bent een van de weinigen die het Hunzedal als pradolina uit de Elster ijstijd beschrijft, een interpretatie waar ik het wel mee eens ben. Heb jij daar bronnen voor? De meeste geologen laten de Hondsrug en het Hunzedal pas in de Saale ontstaan. Ook jouw idee van “drumlinisatie” van de Hondsrug is fascinerend. Mijn emailadres is wytse_sikkema@hotmail.com.
Hoi Wytse, dank voor deze leuke reactie!
Hunzedal als pradolina uit het Elsterien: ik heb het niet zelf verzonnen, maar zal eens nazoeken waar ik het gelezen heb. Mij lijkt het inderdaad logisch. Er wordt gediscussieerd over de volgorde: is de volgorde Hunze -> Vecht -> Rijn, dus een pradolina voor de oprukkende ijskap, of is het juist andersom van een terugtrekkende ijskap. Dat zou je moeten kunnen simuleren, maar ik kies dus voor het Hunzedal als het oudste van de drie, en inderdaad ontstaan in het Elsterien toen noordoost Groningen onder het ijs lag (en de Ems dus niet op zijn huidige plek kon liggen).
De drumlinisatie van de Hondsrug is wel mijn eigen idee, maar dat de heuvels bij Steenwijk zijn gedrumliniseerd, las ik bij iemand anders. Toen ben ik verder gaan zoeken naar andere Nederlandse kandidaat-drumlins. Zoals bij Wierden en op de Hondsrug. Het lijkt mij een logische ontwikkeling in het proces van het voortrukkende ijsveld dat al doende zijn eigen stuwwallen drumliniseerde, zeker degene die tussen twee velden beklemd raakten en daarna verder werden overwalst. Of het te bewijzen is?
Dag Mathilde, hoorde van een kennis dat er een app is waarmee je het landschap alshetware kunt lezen, kun je me helpen?
Nee ik ken hem niet. Maar ik hoor het graag als je meer weet.
Met AHN.nl in combinatie met topotijdreis.nl kom je een heel eind.
Die twee websites hebben mijn hobby zo veranderd! Net als dinoloket overigens, waar de nieuwste geologische, geomorfologische en bodemkundige inzichten zijn verwerkt. Maar Fons vraagt om een app, en die ken ik niet.
Mooie reeks Mathilde!
Een goed artikel over de doorbraak in het engelse kanaal vindt je hier.
https://www.volcanocafe.org/jokulhaup-in-the-english-channel/
Eén van mijn fav blogs. 🙂
Dank voor de tip, geweldig artikel. Zo goed kan ik het niet. Het woord jokuhlaup wilde ik ook gaan gebruiken, letterlijk gletsjerloop.
Verbijsterend dat het ijs zo ver kon komen. Gletsjers vindt je nu alleen nog in de Alpen en in Noorwegen. Deze serie is heel informatief. Bedankt.
dank je wel voor het compliment. Toen dit nog niet algemeen aanvaard was onder de wetenschappers, beklom eens een sceptische geoloog op de Martinitoren in Groningen om zogenaamd de bergen te zien waar het ijs vandaan kwam. Het zijn inderdaad gigantische processen, waar je nu al fietsend door het land geen weet van hebt.