Op deze schitterende kaart uit ca. 1690 zie je Rheden en het land eromheen.
De tekenaar hangt in een luchtballon boven de IJssel. Knap hoor, om dit zo te tekenen zonder dat je in een luchtballon hangt of luchtfoto’s tot je beschikking hebt. De tekenaar is overigens anoniem. Het handschrift lijkt zeventiende eeuws en is goed leesbaar voor wie dat beheerst. Vergis je niet tussen de H en de G, verder valt het mee.
De tekenaar kijkt vanuit zijn denkbeeldige luchtballon naar het westen. Het beste houvast geeft de Arnhemsen Wegh. Die loopt op de rand onder de stuwwal en rechts loopt hij vlak langs de rivier. Dat is nu nog steeds zo.
Maar dan begint de twijfel. In 1902 is die Arnhemse Weg verdacht kaarsrecht. Is dat wel dezelfde weg als in 1690? Vast niet. Ik vermoed dat hij verlegd is toen de spoorweg werd aangelegd. Maar kijk eens hoe raar: op de volgende kaart van 1858 is de spoorweg er nog niet, en is de Arnhemse Weg net zo kaarsrecht. Heeft Middachten dit gedaan? Biljoen? Overhagen? Ik weet het niet, maar de Arnhemsen Wegh op de kaart uit 1690 is niet deze rechte weg.
Andere oriëntatiepunten dan. Midden in Rheden de kerk. Die staat daar nog. Er ligt een watertje, dat is De Laak die ten zuiden van Rheden langs de uiterwaard stroomt. Waar De Laak in de IJssel stroomt, ligt een veer, en dat ligt in 1858 nog steeds op die plek.
Ik teken de kaart van 1690 in op die van 1856 en krijg dit:
Herkenbaar, niet zoveel veranderd. Dit breng ik over naar 2024:
Niets van over dus. Hoewel: De Laak is er nog (maar zonder vis vermoed ik), de jachthaven rechts bovenin de hoek heet De Engel. Daartegenover ligt de Valewaard; de IJssel is verlegd. Op de plek van het veerhuis staat nu een betonfabriek. De kerk houdt stand. Het is een andere wereld.
Ik zoom in op een paar details. Hier het deel met het centrum.
De kerk staat er nog net zo, hij is herkenbaar aan het verspringende dak. Aan de IJssel staat een groot huis. Dat lijkt bijzonder veel op het oude veerhuis dat in 1970 ‘de IJssel in is gezonken’, maar dat is gebouwd in 1790. Ook oud, maar 100 jaar jonger dan deze kaart. In De Laak trekken twee mannen een net voort. Zit dat vol vis? Wow. Bij t Rheer veer liggen twee bootjes. Op de IJssel zeilen twee schepen naar het oosten.
Op de IJssel Stroom een overvol roeibootje dat aanmeert bij Kneppers Weijde. Achter een mooi gevlochten rieten schutting kijkt iemand toe. Wie verzint het om dit in te tekenen in een mooie kaart van Rheden. Ik vind het leuk.
Rechts is iemand aan het ploegen, onderaan aan het eggen. Tussen hen in loopt iemand te zaaien. Links zijn twee mannen met een zeis aan het oogsten, in het midden staan de graanschoven al te drogen. Bij de Bedelaarsboom rijdt een wagen met de gedroogde graanschoven naar huis. Vier seizoenen naast elkaar op de Rheeder Enck.
Ik waterliefhebber vind ook het volgende detail leuk:
Je ziet de IJssel Stroom, het veerhuis, en helemaal rechts Den Engel. Die plek heet nog altijd zo. Je ziet ook hoe Rheden weerstand biedt aan de IJssel. Een buitenbocht schuurt immers altijd uit, en Rheden ligt aan een buitenbocht. Met rijshout en rechte en halfronde kribben proberen ze de IJssel tegen te houden. Kribben gebruiken we nu nog om de stroom te leiden maar de grote rivieren zijn pas in de 20ste eeuw vol kribben gelegd. Die halfronde dingen heb ik nooit ergens gezien. Aan de overkant Vrouwe Everwijns Weijde en de Voole Werdt. Die laatste heet nu Valewaard.
Iemand gaat met drie honden op jacht in het Rheeder Bos. Maar dan valt me iets op: aan de horizon, op de berg, een houten hijskraan. Wat zou daar gehezen zijn? Zou daar een leemkuil liggen waaruit leem omhoog wordt gehezen? Is dat de voorganger van Stikke Trui?
Ik heb iets nieuws bedacht: ik wil proberen om knooppunten van het fietsroutenetwerk in te tekenen op oude kaarten. Hier mijn eerste poging.
Tijdens de fietsroute rond Rheden besteden we hier aandacht aan.
Wat een leuk geschreven en interessant stukje